اپرای کوراوغلو در میان دانشجویان (۱۳۵۱-۱۳۵۹)

شیوا فرهمند راد 

اپرای آذربایجانی کوراوغلو (۱۹۳۸) اثر بزرگ آهنگساز بزرگ عزیر Üzeyir حاجی‌بیگوف (۱۸۸۵-۱۹۴۸) چندین سال در میان دانشجویان و گروه‌های فرهنگی دانشجویی سراسر ایران محبوبیت بی‌همتایی داشت و معروفیت و جایگاهی که به‌دست آورد، پدیده‌ای شگرف بود. پیرامون این موضوع در برخی نوشته‌ها اشاره‌هایی شده‌است، اما جا داشت که کسی جز من به آن در مقام یک «پدیده» بپردازد، و چون چنین کاری صورت نگرفته، و از ترس آن که به فراموشی سپرده‌شود، ناگزیر خود می‌نویسم!

 

با یاد مفتون امینی ، شعری که شاعرش را نوشت*

شیوا فرهمند راد 

شاعر نیستم تا سوگواره‌ای برایش بسرایم، یا شعرشناس نیستم تا شعرهایش را تحلیل کنم؛ تنها یک خوانندهٔ معمولی، که کلام شاعرانه‌اش بر دلم می‌نشست، و اکنون او دیگر نیست...

 

در آغاز دههٔ ۱۳۵۰از دور، و با شعرهایش از مجموعهٔ «کولاک» می‌شناختمش. کتاب «کولاک» در خوابگاه دانشجویی دانشگاه صنعتی آریامهر (شریف) در خیابان زنجان میان دانشجویان آذربایجانی دست‌به‌دست می‌گشت، و من هم یکی از آن‌ها بودم.

بدرود شاعر ارک و دریاچه و سهند و سبلان

شیوا فرهمند 

در این زمانهٔ اخبار ناگوار، دریغا که (یدالله) مفتون امینی هم ما را گذاشت و رفت (۱۴۰۱-۱۳۰۴).
او یکی از نخستین شاعرانی بود که در ‏نوجوانیم کلام شاعرانه‌اش بر دلم نشست. و بعد چنان شد که او پدربزرگ دخترم بود...‏
آخرین دفتر شعر او، «خوشا یک ادراک»، شامل شعرهای فارسی و ترکی، همین پارسال در ۹۶ سالگی او منتشر شد.‏

بدرود حسین صدیق

شیوا فرهمند راد 

باز هم خبر مرگ! خبر آمد که دکتر حسین محمدزاده صدیق از جهان رفته‌است. او یکی از انگشت‌شمار کسانی بود که در دوران پهلوی با به‌جان خریدن همه‌ی بی‌مهری‌های آن ‏رژیم و ساواکش، با زحمت و مرارت، و حتی زیر زهرپاشی‌های برخی «دوستان»، برای حفظ و ‏شناساندن فرهنگ و ادبیات ترکی و آذربایجانی در ایران جان می‌کند. کتاب‌های بی‌شماری حاصل ‏ترجمه و تألیف و تصحیح و انتشار او، از او به یادگار مانده‌است و خواهد ماند.‏ او چندی در خیابان ابوریحان تهران، کمی پایین‌تر از تقاطع خیابان انقلاب (شاهرضا) کتابفروشی و ‏انتشاراتی به‌نام «دنیای دانش» داشت.

پس آنگاه طبیعت هم با آذربایجان قهر کرد

شیوا فرهمند راد

چرا از نیمه‌ی دوم دهه‌ی ۱۳۲۰ به بعد در پایتخت ایران «پرتقال‌فروش» مترادف بود با «ترک»؟ چرا ‏هر چه دست‌فروش و گدا و عمله و حمال (که امروزه کول‌بر نامیده می‌شود) در پایتخت و دیگر ‏شهرهای ایران بود، همه از ترکان آذربایجان بودند؟ چه شد که افراد کارآمد آذربایجان در سراسر ایران ‏پخش شدند؟

راستی، فردای شکست جنبش ملی آذربایجان، پس از قتل و اعدام و غارت آذربایجانیان به دست ارتش شاهنشاهی و دولتیان، و کشتار ‏مردم به‌دست مخالفان فرقه دموکرات آذربایجان، و پناه بردن بیش از شش هزار نفر نیروی کار به ‏آن‌سوی ارس در آذر ۱۳۲۵، که تعداد آنان در سال‌های بعد افزایش یافت، وضع مردم آذربایجان ‏چگونه بود؟

"آوای تبعید" شماره 23 منتشر شد (ویژه‌نامه زبان و ادبیات ترکی)

اسد سیف

«تبعیدی فقط آن کس نیست که از زادبوم خویش تارانده شده باشد. تبعیدی می‌تواند از زبان، فرهنگ و هویتِ خویش نیز تبعید گردد. آن‌کس که شعر، داستان، هنر، فکر و اندیشه‌اش در کشور خودی امکان چاپ و نشر نداشته باشد، نیز تبعیدی است. این نشریه می‌کوشد تا زبان تبعیدیان باشد. تبعید را نه به مرزهای جغرافیایی، و تعریف کلاسیک آن، بل‌که در انطباق با جهان معاصر می‌شناسد»

۲3-مین شماره «آوای تبعید» ویژه‌نامه‌ای‌ست در زبان و ادبیات ترکی. دبیر این مجموعه شیوا فرهمند راد است. او می‌نویسد؛ در این مجموعه بخشی به «موضوع زبان و زبان مادری و زبان ترکی، چند زبانی بودن یک کشور، و وطن و تبعید، چه فیزیکی و چه زبانی، و دشواری‌های آن‌ها...» اختصاص دارد. بیش از هفتاد نفر در عرصه شعر، داستان، طرح و نقاشی و هنرهای تجسمی، سفرنامه، مصاحبه، نقد و بررسی ادبیات در آن همکاری دارند.

دریا به اعتبار موج زیباست (درباره‌ی «جاکش‌ها»، دفتر شعرهای مینا اسدی)

شیوا فرهمند راد

درباره‌ی «جاکش‌ها»، دفتر شعرهای مینا اسدی

۱۴۶ صفحه، نشر مینا، استکهلم ۲۰۱۴

در دسامبر ۲۰۰۸ «کانون نویسندگان ایران در تبعید» به مناسبت دهمین سال جنایت بزرگ «قتل‌های زنجیره‌ای» مراسمی برگزار می‌کرد. شاید نزدیک دو سال بود که در سخنرانی‌ها و مراسم اعتراض و همبستگی و … که گروه‌های گوناگون در استکهلم برگزار می‌کنند شرکت نکرده‌بودم و به اعصابم که از شنیدن شعارهای توخالی و افکار فسیل‌شده هاشور می‌خورد، استراحت داده‌بودم. اما این جنایت آن‌قدر بزرگ است و تکان‌دهنده، که تصمیم گرفتم برای بزرگداشت یاد همه‌ی قربانیان جهل و نادانی و کوردلی در میهن‌مان دل به دریا بزنم و در این مراسم شرکت کنم

حکایت آن که «اهل این کار» نبود

شیوا فرهمند راد

داستان کسانی که از درون گروه‌ها و سازمان‌های مترقی و «چپ» و اوپوزیسیون به دستگاه‌های ‏پلیسی حکومت‌های ایران اطلاعات می‌دادند، چه کسانی که در این گروه‌ها نفوذ کرده‌بودند، چه ‏آن‌هایی که جبهه عوض کردند، و چه آن‌هایی که پس از دستگیری داوطلبانه یا اغلب زیر شکنجه هر ‏چه می‌دانستند گفتند، تازگی ندارد. اما از همان سال‌های دور تا امروز هویت بسیاری از آن افراد ‏هنوز ناشناخته مانده‌است.‏

به تازگی کتاب «چپ در ایران به روایت اسناد ساواک – کادرهای حزب توده» را در جست‌وجوی ‏اسناد مربوط به کسی ورق می‌زدم که به این جمله برخوردم: «[غلامحسن قائم‌پناه] هنگام ‏انتخابات کمیته حزب در شهر مسکو در سال ۱۹۶۵ به عنوان عضو کمیته انتخاب شد و به اتفاق ‏بنده دو نفری کار می‌‌کردیم. در آن موقع چنانچه عرض شد کمیته‌ای بود شامل سه نفر که یکی ‏انتصابی بود و از اعضای کمیته مرکزی تعیین می‌شد که محمود بقراطی بود و دو نفر انتخابی که او ‏و من بودیم.»[۱، ۳۰۴]‏

عجب! کیست این اول‌شخص ثالث که دارد اطلاعات مفصلی می‌دهد، رفقایش را لو می‌دهد، و ‏درباره‌ی قائم‌پناه «تک‌نویسی» می‌کند، اما هویتش ناشناخته است؟ بالای سند نوشته شده «از: ‏انگور».‏

هانتکه شایسته‌ی جایزه‌ی نوبل نیست

نویسنده: سوانته ویلر (Svante Weyler)   برگردان: شیوا فرهمند راد

سخنی از مترجم: جنجال پیرامون جایزه‌ی نوبل پتر هانتکه در جهان فرهنگی ادامه دارد. مخالفان ‏اعطای نوبل ادبیات به هانتکه اغلب متن‌های احساسی نوشته‌اند. پس از ترجمه‌ی پیشین که در ‏دفاع از اعطای جایزه به هانتکه بود، اکنون ترجمه‌ی متنی را که به نظر من تا امروز، در میان آن‌چه ‏دیده‌ام، مستدل‌ترین و مستندترین متن در مخالفت با تصمیم فرهنگستان سوئد است، به نام ‏بی‌طرفی، به علاقمندان فارسی‌زبان تقدیم می‌کنم.‏

نوبل ادبیات برای کوندرا؟ هرگز!‏

شیوا فرهمند راد

این روزها که فریاد مخالفان دادن جایزه‌ی نوبل ادبیات به پتر هاندکه به آسمان رسیده، گاه ‏پیشنهادهایی برای دادن جایزه به نویسندگان دیگر، و از جمله به میلان کوندرا به گوش می‌رسد. ‏البته آرزوی اعطای نوبل ادبیات به کوندرا تازگی ندارد و از هنگام اوج معروفیت او در دهه‌های ۱۹۸۰ و ‏‏۹۰ همواره کسانی نام او را در بوق می‌دمیده‌اند و برای اعطای نوبل به او تبلیغ می‌کرده‌اند. و چه ‏خوب که تا امروز این آرزو تحقق نپافته‌است!‏

نخست نگاهی گذرا به کارنامه‌نویسندگی میلان کوندرا (زاده اول آوریل ۱۹۲۹، اکنون ۹۰‌ساله) بیاندازیم. او محصول ‏زمانه‌ای‌ست که «پرده‌ی آهنین» هنوز وجود داشت، دیکتاتوری کمونیستی بر کشور او، ‏چکوسلواکی سابق، حکم می‌راند،

دفاع دو تن از اعضای فرهنگستان سوئد از گزینش هاندکه

برگردان: شیوا فرهمند راد

ماتس مالم (Mats Malm) ‏دبیر دائمی فرهنگستان سوئد، و اریک رونه‌سون (Eric Runesson) ‏عضو ‏فرهنگستان در گفت‌وگویی با روزنامه‌ی سوئدی داگنز نوهتر می‌گویند که خط قرمز فرهنگستان ‏می‌توانست «تحریک به جنگ» یا «تحریکات بر ضد گروهی از مردم» بوده‌باشد. ماتس مالم می‌گوید: ‏بسیاری از واکنش‌ها با تصویری که از اوضاع داریم، همخوانی ندارد.‏

هزار بار نه!‏ ‏(چند نامه از دیمیتری شوستاکوویچ)‏

برگردان : سیوا فرهمند راد

شوستاکوویچ با فرزندانش گالیا و ماکسیم، و دوستش ایساک گلیکمان، اوایل دهه ۱۹۵۰

دیمیتری شوستاکوویچ برخی از بزرگ‌ترین آثار موسیقی سده‌ی بیستم را در دشوارترین شرایط آن ‏سده آفرید. اما او مردی بود که اندیشه‌اش را به‌ندرت با کلمات می‌نوشت و هنوز جدل بر سر آن که ‏او درباره‌ی رژیم استالین چه می‌اندیشید، ادامه دارد. یکی از کسانی که بیشترین نامه‌نگاری را با ‏شوستاکوویچ داشت دوست او ایساک گلیکمان ‏Isaak Glikman‏ بود که در طول بیش از چهار دهه ‏صدها نامه از او دریافت کرد.

بفرمایید کتاب!‏

شیوا فرهمند راد

به نظر من نویسندگان ادبی از شجاع‌ترین انسان‌های جوامع امروز ما هستند. آنان تن‌شان را، ‏جان‌شان را، ذهن و فکر و مغزشان را، احساس‌شان را، بی‌باک، در بشقاب و جلوی کسانی که قرار است خواننده باشند، روی ‏میز می‌گذارند، بی آن که بدانند که آن خواننده، با سلیقه‌ای از طیفی نامحدود، آیا لقمه‌ی ‏ناجویده را به رویشان تف خواهد کرد، بی تفاوت لقمه را خواهد بلعید، یا کار آشپز را خواهد پسندید.‏

اما برای جامعه‌ی فارسی‌زبان داخل ایران و دیاسپورای فارسی ‌زبان در سراسر زمین، وضع بدتر ‏است: رستوران‌هایی که تن و جان نویسندگان فارسی‌نویس را در بشقاب روی میزجلوی مشتریان می‌گذارند، بازارشان کساد است. تیراژ بیش از ۹۰ درصد کتاب‌هاب داخل ۳۰۰ نسخه بیش‌تر نیست.

شغل: جلاد! معرفی رمان «چشمان کهربایی درخت مُرّ»

شیوا فرهمند راد

در جهان شغل‌هایی وجود دارد که با آمدن و رفتن دولت‌ها و حکومت‌ها، تغییر رژیم‌ها، سرنگونی یک نظام و روی کار آمدن نظامی دیگر، همچنان پابرجا می‌مانند و چندان تغییری نمی‌کنند. برخی از این شغل‌ها که در هر نظامی وجود آن‌ها لازم است، در دیده‌ی مردم و جامعه «شریف» شمرده می‌شوند، مانند آموزگاری، پزشکی، پرستاری، کار در ساختمان‌سازی و جاده‌سازی، و... اما برخی دیگر از آن شغل‌های ماندگار در دیده‌ی عموم چندان پسندیده نیستند، مانند جاسوسی، و خبرچینی برای دستگاه‌های امنیتی کشورهایی که حاکمیت‌شان محبوبیت چندانی در میان مردم ندارند.

«ایشیق» درگیسی‌نین بیرینجی نومره‌سی یاییلدی

شیوا فرهمند

یک ماه از انتشار نخستین شماره‌ی مجله‌ی «ایشیق» می‌گذرد. خیال می‌کردم که لازم نیست من ‏نخود هر آش شوم و در این زمینه هم خبررسانی کنم. چند وبگاه سه ماه پیش خبر دادند که این مجله ‏اجازه‌ی انتشار گرفته. اما در هیچ وبگاه دیگری، چه داخلی و چه خارجی، خبر انتشار نخستین ‏شماره‌ی مجله را نمی‌یابم، جز در وبگاه خود «ایشیق»! از سکوت رسانه‌ها در این زمینه چه تعبیری ‏باید کرد؟

ماوایل

رقیه کبیری؛  برگردان از ترکی آذربایجانی: شیوا فرهمند راد 

[برنده‌ی مقام نخست مسابقه‌ی شعر و داستان وبگاه "آزادلیق" در سال 2011]

شنبه

روز اول هفته است. هفت روز است که در را به روی خودم بسته‌ام. به گمانم این‌طوری برای همه‌مان بهتر است. دور و بر آن‌ها آفتابی نمی‌شوم. بگذار مرا نبینند و دور از من اقلاً کمی هوای تمیز تنفس کنند.

شوستاکوویچ و المیرا نظیرووا

شیوا فرهمند راد

 المیرا نظیرووا

با آن‌که این همه درباره‌ی شوستاکوویچ خوانده‌ام و شنیده‌ام و دیده‌ام، و حتی خود جزوه‌ای مفصل ‏درباره‌ی او و آثارش نوشته‌ام، باید اعتراف کنم که یک نکته‌ی مهم از زندگانی او تا همین چند سال ‏پیش یا از نگاهم گریخته، و یا توجهی به آن نکرده‌ام: عشق او به پیانیست و آهنگساز بی‌نظیر ‏آذربایجانی المیرا نظیرووا، و نقش شگفت‌انگیز المیرا در سنفونی دهم شوستاکوویچ! اکنون به ‏مناسبت یکصد و دهمین زادروز شوستاکوویچ (زاده 25 سپتامبر 1906) می‌خواهم درباره‌ی آن دو و ‏رابطه‌شان بنویسم.

حماسه‌های شفاهی آسیای میانه

نورا چادویک -  مترجم: شیوا فرهمند راد

حماسه های شفاهی آسیای میانه

آن‌چه پیش رو دارید، ترجمه‌ی سه فصل 1، 2، و 10 از کتاب "حماسه‌های شفاهی ‏آسیای میانه" است که مشخصات کامل آن در برگ پیشین آمده‌است. این سه فصل را ‏نزدیک چهل سال پیش به هنگام تبعید در پادگان چهل‌دختر (شاهرود) ترجمه کردم. ‏دست‌نوشته‌ی ترجمه گم شد و سپس چند سال پیش پیدا شد و به دست من رسید. ‏متن آن سه فصل را بازبینی و بازویرایش اساسی و گاه ترجمه‌ی مجدد کرده‌ام که در پی ‏می‌آید.‏

در این کار، بزرگ‌ترین چالش عبارت بود از رمزگشایی از نام‌های کسان و اقوام و ‏جاها، و یافتن املای درست آن‌ها. برای این منظور منابع گوناگون و پرشماری را ‏کاویده‌ام، از "فهرست ریشه‌شناسی زبان‌های آلتاییک" سرگئی استاروتسین ‏Sergei ‎Starostin's Altaic Etymological Database، تا "فرهنگ اساطیر ترکی" دنیز قاراقورت ‏Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt،

فتح کوتاه حسودانه، شکستی‌ست بلند

شیوا فرهمند راد

پيش از اين خوانده‌بودی و باور نداشتی
فتح کوتاه حسودانه، شکستی‌ست بلند
حقيقت، يک رود بلند است

با شعر مفتون امينی، به بهانه‌ی انتشار تازه‌ترين دفتر او "شب ۱۰۰۲"

مرا با شعر و شاعری و شعرخوانی، جز آن‌چه در کتاب‌های دبستانی و دبيرستانی می‌خوانديم، کاری نبود، تا آن‌که در سال‌های دانشجوئی "سازمين سؤزو" اثر ب.ق. سهند و "کولاک" اثر مفتون امينی را کشف کردم. "کولاک" دومين مجموعه‌ی شعر مفتون بود که در سال ۱۳۴۴ منتشر شده‌بود. اين دو در خوابگاه دانشجويی کتاب‌های بالينی ما بودند. مفتون به‌جای پيشگفتار "کولاک"، فضای زمانه را چنين سروده‌بود:

نگاهی گذرا به تاریخچه ی آموزش ترکی آذربایجانی - به مناسبت 21 فوریه، روز جهانی زبان مادری

شیوا فرهمند راد

چندی است که در ایران از اجرای بندهای ناقص قانون اساسی موجود درباره ی "تدریس زبان مادری" سخن میرود و مخالفان، ازجمله اعضای "فرهنگستان زبان فارسی" جنجالی پیرامون آن به پا کرده اند. بر کارگزاران فرهنگستان زبان فارسی حرجی نیست زیرا وظیفه ی آنان پاسداری از زبان فارسی است و نه هیچ زبان دیگری. نکته این جاست که در میان "فرهیختگان" فرهنگستن یا بیرون از آن، کمتر کسی به دور از ....

یازینین بوتوین بورادا اوخویون