بیزیم دیل

ممدعلی 

بیزیم دیل دییه‌نده هانسئ دیلی دِمک ایسته‌ییریک؟

(برلین‌ده آذربایحانلئ بیر یئغئناق اوچون یازئلمئشدئ)

بیر پارا قافقافالئ دِییشمه‌لره گؤز یوما بیلمک اُلسا، دییه بیله‌ریک کی، بو دیل اورال آلتایئ دیل‌لرین بوداغئندان، یانئ تورک دیل‌لری بوداغئ، و اُنون اؤزونون بؤلوندویو دؤرد قُلدان بیری، اُغوز دیل‌لری‌نین ان غربی (گون باتان) بؤلومو سایئلان آذربایجان دیلی دیر کی، بو بؤلومده کؤچوب گِتمیش عثمانلئ دیلی‌نین یِرینده اُتوران تورکجه (استانبول تورکجه‌سی کیمی ده تانئنان) ده اُندا یِر توتور. و اؤزو ده ایندی یِر کوره‌سینده وار اُلان ۳۵ تورک دیل‌لرینده‌ن بیری دیر.

نِجه کی، اوروپادا اُلان اوچ دیل یئغئنئ : ژرمنیک، لاتین، اسلاو دیل‌لری هره‌سی بیر نِچه اؤلکه‌ده ایشله‌نیر؛ آمما هر بیر اؤلکه‌ده، اُرانئن آدئ ایله تانئنئر. یانئ روس اسلاوئ، صِرب اسلاوئ، لهستان اسلاوئ، یا آلمان ژرمنی، انگلیس ژرمنی، هلند ژرمنی، دِییلمیر، و لاتین دیل‌لی اؤلکه‌لر ده بونون تایئ دئر. تورک دیل‌لی دونیادا دا کازاخ تورکجه‌سی، اؤزبک تورکجه‌سی، قئرقئز تورکجه‌سی و هابِله‌ ده ایشلنمیر. آنجاق تورکیه‌ اؤلکه‌سینین ده آدئ بِله تورکیه‌دن گؤتورولدویو اوچون تورکجه دِییلیر. یُخسا  عثمانلی ایمپراتورلوغو کیمی اُلاندا، عثمانلئ دیلی دِییلیردی. هر چند کی، عثمانلئ عالیمی کاظئم قدری، مین دُققوز یوزایگیرمینجی ایل‌لرین ایلک یارئسئندا، دوزگون اُلاراق اؤزونون بؤیوک تورک لغتی کیتابئندا یازئر : «غرب تورکجه‌سینه (یانئ عثمانلئ دیلینه) ان یاخئن دیل آذری دیر، داها دُغروسو عثمانلئ دیلی آذری دیلی‌نین بیر استحاله‌سی دیر»، و سلجوق‌لارئن سُندا ایکی یره بؤلونمه‌سی ایله باش توتموشدو. گؤره‌ک بو دیله تاریخی قایناقلاردا نه‌لر دِییلیب.

 

دیلیمیزین ایلک بؤیوک شاعیری نسیمی توتولاندا، اُنون سؤزو، نظری اؤز دیلینه ،یاني بیزیم ده دیلیمیزه گؤره نه دیر؟ چُخ ساده، نسیمی اُنو لفظ شکربار آدلاندئرئب، یازئر :

گرچی سؤزون دادئنئ وِردی  نسیمی، ولی؛  داده گتیردی اُنو، لفظ شکربارئمئز.

 

فضولی عروض اؤلچوسو قئسسا سؤزلو فارس دیلینده شعرین چُخ اُلدوغو اوچون بِیله دِییردی :

اُل سبب‌دن فارسی لفظی‌له چُخدور نظم کیم؛ نظم نازیک تورک لفظی‌له ایکن دوشوار اُلور؛

منده تُوفیق اُلسا بو دوشوارئ آسان اِیله‌ره‌م؛  نوباهار اُلغاج، دیکن‌دن برگ گول اظهار اُلور.

 

بونلاردان یوزلر ایل سُنرا محمد بی‌ریا دِییردی :

منیم سِویملی، گؤزه‌ل بیر شیرین دیلیم وار ایدی ؛ گل اِی منیم دیلیمی اؤلکه‌سینده لال اِله‌ین.

و آرتئرئردئ :

 امر اِدیبلر کی سُخام آغزئوا جبراً بو دیلی؛ دونیادا فارس دیلی دیر جومله دیلین والده‌سی.

 

شهریار بیر نِچه یِرده دیله ایشاره اِدیب، و بِله سؤیله‌ییبدیر :

تورکون دیلی تک سؤیگولو، ایسته‌کلی دیل اُلماز؛

 

تورکو بیر چشمه ایسه، من اُنو دریا اِله‌دیم

؛تورکو واللاه آنالار اُخشاغئ، لایلای دیلی دیر؛

تورکونون جانئنئ آلمئشدئ حیاسئز طاغوت؛

 

یا آزافلئ دِییردی

قُجا آزافلئ‌یام دیلیم وار، لالام؛ تبریزده قارداشئم، سیبیرده بالام.

بونلار، دیلیمیزین تاریخ بُیو هارادان هارایا گلدیگینی، شاعیرلرین سؤزونده بیزلره چاتدئرئر وگؤرسدیر کی، نسیمی دیله گؤره، نده‌ن دانئشئردئ، بی‌ریا، آزافلئ نده‌ن.

 

ایندی، قُیون گؤره‌ک ، بو دیلین اؤزونه گؤره، آیرئ بیرزاد، نه‌لر دییه بیله‌ریک. یا داها دُغروسو، نه‌یینده‌ن دانئشا بیله‌ریک.

اوست اوسته، بیر دیله گؤره سؤز گِده‌نده اُنون قرامرینه، لِکسیکُن یا سؤزلرینه وبِله‌نچی زادلارئنا گؤره دانئشئلار. آمما ، منیم کیمی، بیری‌نین اُنا صلاحیتی اُلمایاندا، داها دیله گؤره هِچ بیر سؤز دییه بیلمه‌ز؟ دِمه‌لی سؤز تاپئلسا، هلبت کی، دِییله بیله‌ر. آشاغئدا منیم الیمده‌ن گلن و گؤزومه ماراقلئ گلن مقام لارا قولاق وِرین :

گؤره‌ک، اینساندا  هامئدان دیکده دوران باشدان، یانئ تپه‌دن باشلانان بده‌ن (گؤوده) نه‌لرده‌ن دوزولوب و بوخون اُُلور؟

باخاندا باشئن ایچینده، بِیین،  و آلتئندا بُیون، قاباغئندا بورون اُلاراق، بونلارئ اوزه چکه بیلیریک :

۱- باش

۲- بِیین

۳- بورون

۴- بوغ

۵-بُیون

۶- بیرچک

۷- بُغاز

۸- بُرو (هاوا و یِمک اوچون)

۹- بیله‌ک

۱۰- بارماق

۱۱- باش بارماق

۱۲- بِل

۱۳- بؤیور

۱۴- بؤیره‌ک

۱۵- باغئر

۱۶- باغئرساق

۱۷- بود

۱۸- باجاق

۱۹- بالدئر

۲۰- بوزدوم

۲۱- بوخون

هله بونون اوستونه، بونلارئن آشاغئ و یوخارئسئنا گِییلن، و قُیولان، و بده‌ن‌دن اِشیکده‌ن آرتئرئلان باشماق و بؤرک ده ب حرفی ایله باشلانئر.  یانئ باشدان باشماغاجان، دِدیگیمیز تپه دئرناق، ب حرفی ایله باشلانئر. ماراقلئ دگیل؟

آیرئ بیر دیل تانئ‌یئرسئز کی، تک بیر حرف‌له باشلانان  ۲۰دن آرتئق اینسان یا حیوان اندامئ اوچون سؤزو اُلا؟ بو البته نه بیر باشاراجاق، و نه بیر اوستونلوک دور؛ و بیزیم دیلده ده بیر تصادوف توتولا بیله‌ر، اُنون اوچون کی، کیم بولارئ  بِله آدلاندئرئب؟ بیر زماندا؟ نه قده‌ر بیربیرینده‌ن آرالئ زماندا؟ هِچ کیم بونو بیله بیلمه‌یه‌جه‌ک، بو، نی‌یه، نه تهه‌ر و هاچان بِله‌نچی اُلوب. تاریخین دومانئ، بونون و دیل‌لره گؤره آیرئ کؤکلو سُرقولارئ همیشه‌لیک اؤرته‌جک‌دیر. آمما هِچ اُلماسا ماراق گتیره‌ن دگیل؟

گؤره‌سن سُروشا بیله‌ریک کی، ب حرفی بیزیم دیلیمیزده، و اُلوکی بوتون تورک دیل لرینده،  هامئدان چُخ سؤزلو حرف دگیل، (بیزده دؤردونجو چُخ سؤزلوحرف دیر) وبِله‌لیکده نِجه اُلوب کی، دیلین ان چُخ سؤزلو حرفی، یانئ ًق،  ایکی یُل  ب حرفی چُخلوقدا اُلدوغو ایله، بده‌ن عضولری‌نین منیم بیلدیگیمه گؤره، آنجاق  ۱۳ آدئ بو حرف ایلن باشلانئر. بس ب حرفی‌نین نه‌یی بو ایشه سبب اُلا بیله‌رمیش؟. کیم بیلیر !.

ق حرفی ایله باشلانان اُن اوچ آد بونلاردئر :

۱- قاش

۲- قاباق

۳- قولاق

۴- قُل

۵- قُلتوق

۶- قارئن

۷- قئچ

۸- قوجاق

۹- قورساق

۱۰- قابئرقا

۱۱- قاپاق (دیزده)

۱۲- قئلچا

۱۳- قاسئق

 

هر بیر دیلده بیر پارا حرف‌لرله باشلانان سؤزلرین سایئ ، اُ بیری‌لرینده‌ن آرتئق اُلور و هرده‌ن چُخ آرتئق.

حرف‌لرده‌ن سؤز گلدیکده بیزده بیر آیرئ ماراقلئ حرف ده واردئر. اُ دا گ دی. بو حرف بیزیم دیلی، آنا دیلی کیمی دانئشمانئن ایلکین و کسگین تانئشلئق علامتی دیر. بیزه اِله تانئش و اوره‌یه یاتان گلیر کی، من لغت اوسته ایشله‌ینده بو حرفی آغاردئب دفتره یازماغئ قورتاراندا، یازئ‌نئن دیبینه بونو آرتئرمئشدئم کی :

«بوگون هفته اوچو آوریل آیئ‌نئن ۳۰نجو گونو، و ایکی‌مین بیرینجی ایل دیر. گ حرفی آغارتماسئ باشا چاتئر.  بوگ حرفی و اُنون تلفوظو تکجه بیزیم دیلده اُلدوغوندان ، یازاندا اُلمازئن کِفین چکمیشم! ساغلئق اُلسا قالان…...»

اُ گون یازئ‌نئن عینی‌نی تاپماق اوچون دفتره بیر ده باخاندا زمانئن گِچمه‌سی منی برک سیلکه‌له‌دی  «میکایئل موشفقین» بو شعری یادئما دوشدو : حِییف عؤمور قئسا آرزئ گنیش‌دیر؛ کیم بو قایغئ ایله  تیتره‌مه‌میشدیر؟.

میکایئل موشفیق آدئ گلنده ایسته‌ر ایسته‌مز، احمد جاواد و حسین جاوید یادا دوشور.  دیلیمیزین ایسته‌کلی و استعدادلي جوان شاعیرلری. بونلار نادینج قُنشولارئن اُ زمانئن آمانسئز آختارئش اداره‌لرینده اؤزو و سؤزو گِچه‌رلی اُلدوغوندان، آذربایجان کولتور و اده‌بیاتئ‌نئن قِیماغئنئ آلماق و اوزسوز پنیره دؤنده‌رمک نیتی ایله چوغوللامالارئ ایله یُخا چئخارتماغا چالئشدئلار و چیرکین نیت‌لرینه ده چاتدئلار. و بو اوچ  قئزئل استعدادلئ گنج شاعیریمیز قوربان اُلدولار.

 

آمما احمد جاوادئن قوربان گِتمه‌میشده‌ن قاباق دِدیگی :« اؤلمه قارداش ، اؤلمه، دوشمن چُخالدئ» سئ ، بو اوچلویون الده‌ن گِتمه‌سی ایله سُنا چاتمادئ. خلق ایچینده‌ن قالخماسئ، و استثناسئز،  هامئ‌نئن دیلی اُلدوغوندان حق‌وِردیف‌لر، رسول رضالار، صمد وورغونلار، …و.شهریارلار قالخدئ.

بو سُن آد بیزی ماراقلاندئرئر و دوشوندورور. تاریخاً تبریز، سیاسی و اقتصادی مرکز اُلاراق شاعیرلره دیری ایکن، یاشاماغا، و اؤلو ایکن مقبره‌الشعراسئنا گووه‌نسه ده، بؤیوک شاعیرلر یِتیره‌ن شهر اُلمامئشدئ. تاریخین ساتیری بو ایدی کی، عملاً حکومت نظامی شرایطینده یاشایان، و دیلی یازئب اُخوما ساحه‌سینده قئفئل‌لانمئش بیر شهرده، شهریار آدئندا تاریخی و مستثنا بیر استعداد، حیدربابا بُمبونو گورولداتدئ.

بیزده شاعیرلر اُلموشدو، و اُلاجاق دا. رضا صراف‌لار، محمدباقر خالخالئ‌لار، بولود قاراچُرلولار، حبیب ساهیرلر، یحیا شیدالار و نِچه نِچه بِِله آدلار سایئلا بیله‌ر. و بولارئن چُخو شهرین روحیه‌سینه گؤره ساتیر قُشان شاعیرلر اُلموشدو. شهریار آمما شاعیر ایدی خام معناسئنا و یُنولموش پارلانمئش معناسئنا دا. بیر سؤزله اُنون هر بیر زادئن بوراخاراق حیدربابا و سهندیه اوزون زمان یاغمئرسئز قالان بیر تُرپاغئن تایئ، بیرده‌ن دیریلیک گتیره‌ن یاغئشا  راست گلدی، نعمت یاغئشئنا. حیدربابا بولوتونو قئدئقلایان آناسئ، و سهندیه‌بولودونو قئدئقلایان دا بولود قره‌چُرلو (سهند).

دیل، بو آدلار ایله یُغرولار، پارلاقلئق تاپار، یوکسه‌لر. بونلارئن دوزوشونده عادی سؤزلر دؤران دوزه‌لده‌ن سؤزه چِوریله‌ر، اینجی‌یه دؤنر، ایپه ساپا دوزولر و اده‌بیاتئن بُینوندا و اؤنونده گؤز قاماشدئرار. یوخارئدا آدلارئنئ چکدیگیمیز شاعیرلر لاپ جوان و بارلئ چاغلارئندا نه‌لر یارادا بیلمه‌زدیلر؟ حسین جاوید شاعیر، دراماتورق، شیخ صنعان و ایبلیس پی‌یِس‌لری ایله، میکایئل موشفیق  حیات ِسوگیسی : آه، من گونده‌ن گونه بو گؤزه‌ل‌لشن؛ ایشئقلئ دونیادان نِجه ال چکیم؟،[ افسوس کی، اُتوز یاشئنا چاتاچاتدا بو ایشئق دونیادان ال چکدیردیلر]، یِنه اُ باغ اُلایدئ : آرزویا باخ سِوگیلیم، تِل‌لرینده‌ن اینجه می؟سؤیله، اوره‌یینجه می؟کیمی ایچمه‌لی شعرلری ایله، و احمد جاواد دا :   اه‌ییلمه‌میش باشئن، سؤزون دُغروسو؛ اه‌ییلن یاشاماز، اؤلر، آ  داغلار  یا جوان قئزئ‌نئن یاسئندا سؤیله‌نن : آی ایشئغئ، گؤزه‌ل‌لیگین، قئزلئغئن؛ چیچک‌لرله اؤپوشونده‌ن یاراندئن  و یا  سنین کی تورکلویون بیر قورو لاف دئر؛ چاغئرما هِچ تورکو، قئرقئزئ  دُستوم قُشان  احمد جاواد.  و بو هامان شاعیر دی کی، دِییر : من چِِینه‌نن بیر اؤلکه‌نین حق باغئران سسی‌یم.

هر بیر دیلین گوجو، اُ جومله‌دن اُنون فعل‌لرینه باغلئ اُلدوغوندان، گؤره‌ک بیزیم دیلده نِجه دیر. بیر حسابا چُخ سؤزلو حرفین آرتئقلاشا فعل اُلماسئ گؤزله‌نیلن بیر زاددئ. بیزیم دیلده ده چُخ سؤزلو ق حرفی بیرینجی  یِر توتور، و اُنون دالئسئ ی، س، د...حرفلری گلیر. فعلین اؤزونون دیلین هر ساحه‌سینده ایشلنمه‌سی طبیعی بیر زاد دئ. آمما شعر عالمینده  اُنون ایشله‌دیلمه‌سی و نِچه فعلی قئسسا بیر یِرده گتیرمه‌سی اؤزو، هم شاعیرین، هم  ده دیلین اؤزونون وارئنئ، باشاراجاغئنئ گؤستره بیلیر.  مثلً  اوچون فضولی بِش یوز ایل قاباق قُشوردو :

بوکه قدّیمی، تؤکه یاشئمئ، یئخا کؤنلومو، یاخا جانئمئ؛

 

بِش یوز ایل سُنراشهریار قُشوردو :

دومان قُوزاندئ، جنگل ایتدی، دریا باتدئ، داغ اؤلدو؛

 

اُتوز ایل شهریاردان سُنرا واحید عزیز قُشوردو :

هارایلئ سِل کیمی دونیایا گلدیم؛ یئخئلدئم، چئرپئندئم، قالخدئم، دیکه‌لدیم

 

گؤرمه‌لی بو دور کی، هر اوچو، دؤرد فعل ایشلتمک‌له بونو یِرینه یِتیریبلر. ماراقلئ دگیل بو ایل‌لر فاصله‌سیله، اوچ، بیری بیرینده‌ن فرقلی شاعیر دالبادال فعل ایشلتمکده بو تهه‌ر دِییشه‌لر،  یارئشالار،  باغلاشالار؟ و هر اوچو ده اؤز شعرینده بیربیرینه یاناشان، یاراشان  و اویقون فعل‌لری ایشله‌تمک‌له؟

***

دیلی سِوه‌ن‌لرده‌ن آز-چُخ دانئشدئق، آمما اُنو سِومه‌ینلرده‌ن بیر زاد دِمه‌دیک. بونلار : آچئق‌جاسئنا دیله قارشئ اُلانلار، اُنا ساتاشانلار، و آیئ دُستلوغو اِده‌نلرده‌ن دوزه‌لیر. بیرینجی‌لر اُراجان بو دیلی سِومیرلر کی، بونون آرادان گِتمه‌سینی اؤزلری اوچون مصلحت گؤروب، آرزئ دان گِچیب، عمله گیریب‌لر، و بو آلچاق‌لئغئن یِرینه یِتیرمه‌سینی ده اُ جومله‌ده‌ن، دؤلت آپاراتئنا تاپشئرئبلار کی، شاعیرلر دِمیشکن، جان و دیلده‌ن بو ایشین قوللوغوندا اته‌ک بِله وئرئبدئر.

ساتاشانلار حؤرمتلی یُخ، محترم مانقورتلارئمئزدئر. ال‌لری آغرئماسئن. قالدئ یِتیشدی آیئ دُستلوغو اِده‌نلرکی، ترپتمیسن دوشه‌رلر مانقورتون قوجاغئنا. بونلارئن بیر پاراسئ اُلا بیله‌ر، دُغرودان بِله دوشونسون کی، فارسئ ایله «شریک‌لیکده» ایشله‌دیلن سؤزلره اهمیت وِرمک، و معین تاپشئرئق‌لارا (مثلاً اُلار یازان کیمی یازماق)گؤز یومماق، یاخئنلاشماق و «یارئن» قئلئغئنا گیرمک، و بِله‌نچی احساسلئ یاناشمالار، کؤکونده‌ن سیاسی اُلان بیر مسئله‌نی چئخارتماق اوچون دُغروچو یُلدو. بوندان اُیانا، بو زومره‌نین ادعا اِتدیگی بیر تکنیکی مطلب ده بودورکی، بو یاناشمایا منطیقی بیر دُن گِیدیرمک اوچون دِییرلر، هر حالدا بیزیم دیلین یوزده آلتمئش- یِتمیشی فارس عره‌ب دیل‌لرینده‌ن آلئنما سؤزلر دیر، آمما سایئلمامئش، گؤرسدیلمه‌میش، ازبرده‌ن، آنباردان..  اؤزو ده لابودد اُنا گؤره گره‌ک آستا یِری‌یک کی، نه اُلسون؟ یاتانلار اُیانماسئن؟ یا کیمه تُخونماسئن؟ بونلار بو سؤزده جدی اُلسایدئلار، بیز گؤره‌ن ایشی اؤزلری گؤرمه‌لی اُلاردئلار، اُنون اوچون کی، ادعا اِده‌ن دلیل گتیرمه‌لی اُلار.

بیز آمما بونلارئن بو ادعالارئ‌نئن ایچی بُش اُلدوغونو گؤرستمک اوچون سایدئق و گؤرستدیک.

گؤرستدیک کی: مثلاً دُققوز سسلی حرف‌لرله باشلانان سؤزلرده، تک فارس عره‌ب کی یُخ، اوروپا دیل‌لرینده‌ن آلئنان سؤزلر ده اوسته‌لی، یوزده سکگیز (۸/۸٪) یاد سؤز وار.

ب حرفینده یوزده سکگیز (۸/۰۵٪)

چ حرفینده یوزده (۱/۶۹٪)

ی حرفینده یوزده (۱/۰۷٪)

گ حرفینده یوزده (۴٪) یاد سؤز وار. [و بو ، بیر زمانداکی،یِر کوره‌سی‌نین لاپ ایشله‌ک دیلی، هر بیر اؤلچو ایله توتولسا دا، دیلین گؤبه‌یی اُلان اؤلکه یانئ اینگلیس دیلینده، اؤز عالیم‌لری‌نین دِدیگی ایله یوزده ایگیرمی دن آرتئق ژرمن کؤکلو سؤزو یُخدور.]

بوتون حرف‌لری توتاندا یوزده اُن یارئم یاد سؤز(عره‌ب، فارس، اوروپا دیل‌لری) وار دئر کی، بونلارئن ایره‌لی سوردوکلری، و اُلوکو، آنجاق اؤز یازدئقلارئ مطلب‌لرده اُلان یوزده آلتمئش یِتمیش، نه قده‌ر شیشیردیلمیش، ایچی بُش و احمد جاوادئن یازدئغئ کیمی لاف ائمئش. [بونو دا اونوتمایاق کی، بیری‌نین تورکو دیلی آدئنا یازدئغئ یازئ‌دا یوزده اللی سهل دی، یوزده دُخسانئ عرب، فارس، و انفورماتیک دیلی اُلسون]

آمما هامئ‌مئز بیلیریک کی، کُر توتدوغون بوراخماز.

***

حؤرمتلی  یُلداشلار

چُخ گؤیلوم ایسته‌ردی سیزین بو گؤزه‌ل و گؤرمه‌لی شهریزه بیر ده گله‌م. سیزی یاخئندان، اوز اوزه گؤره‌م، سلام وره‌م. آخئ اللی ایل قاباق من اُ زمان سرحدلی، دووارلئ شهرده اُلموشدوم.  کودامدا دُلانمئشدئم، لاتینوُ محله‌سینده  لاتین آمریکادان اُلان جوانلارلا، اوروپا اؤلکه‌لرینده‌ن گلن کوسگون ناراضئ‌لارلا دانئشئق‌لارئمئزدان حظ آلمئشدئم. دووارئن، اُ ال‌لی بو ال‌لی گؤرمه‌لی،  و تاریخی یِرلرینده اُلموشدوم. ایندی آمما اُلار هامئسئ شهریار دِمیشلی احوالات‌دئ، نغیل‌دی. روزگارئن دُلانماسئ بیر تهه‌ر اُلدوکی من قاباقکئلار کیمی دُلانا بیلمه‌یم. قیسمت اُلمادئ، حِییف !

ممدعلی