ینی ایلینیز اوغورلو اولسون


Dec 14, 2015

دیلیمیزی هارایا آپاریریق؟(یئنی سؤزلر یا نئولوگیزملر)


دوقتور فیروز رفاهی

یئنی سؤز یاراتماق هر دیل اوچون چوخ اؤنم داشییر. او، دیله ‏یئنی قان وئرمک کیمی بیرشئی ساییلیر. دیلیمیزده سؤز ‏یارادیجیلیغی پروسئسی ایکی یؤنده موشاهیده اولونور: «لئکزیک» ‏یولو ایله، بیر ده «سینتاکتیک» یولو ایله. باشقا معنادا دئسک ‏دیلیمیز ایکی یولدا سؤز ترکیبینی زنگین ائدیر: بیرینجیسی «‏صرف» یولو ایله، ایکینجیسی «نحو» یولو ایله. بو نه دئمکدیر؟
صرف یولو ایله یعنی هر بیر سؤزون قورولوشونون دئییشمه‌‏سی واسیطه‌سی ایله یئنی سؤز عمله گلیر. صرف یولو ایله و یا ‏لئکزیک یولو ایله یئنی یارانان سؤزلرین ایکی جور معناسی ‏اولور: بیری قراماتیک معنا، بیریسی ده سمانتیک معنا. ‏
لئکزیک یولو ایله سؤز یاراتماق اوچون بیز شکیلچیلردن یاردیم ‏آلیریق. شکیلچیلر اؤز-اؤزلویونده هئچ بیر معنالاری یوخدور و ‏یا أن آزی قراماتیک پارچالاری حئساب اولورلار کی، هرگاه ‏باشقا معنالی بیر سؤزه علاوه اولسالار اونا یئنی دون گئیدیررلر. ‏بو دون اولا بیلسین کی، فورمال دون اولسون؛ یعنی بیز ایسمی ‏صیفته چئویریریک و یا سمانتیک دون اولسون کی، اوندا سؤزه ‏نه اینکی یئنی فورمال دون گئدیریریک، اونا تزه بیر معنا دا ‏یئرلشدیریک. بونا گؤره ده ائله دیلیمیزده اصطلاح اولاراق سؤز ‏دوزلدن و یا سؤز دئییشدیرن شکیلچی آدینی اونلارا وئریریک. ‏بو سؤز دوزلدیجی و سؤز دئییشدیریجی شکیلچیلر بوتون تورک ‏دیللرینده فعال اولسا دا بالاجا فرقلره ده راست گلمک اولور. مثلن ‏بیزده -لار، -لر کمیت گؤسترن شکیلچی ساییلسا دا بو باشقا ‏تورک دیللرینده بئله دئییل( باشقالاریندا- قازاخلار –دار، -در ‏و تاتارلار –نار، -نر فورمالاردان یارارلانیرلار). ‏
لئکزیک یوللا عمله گلن یئنی سؤزلر دیلیمیزی زنگینلشدیریر و ‏گوجلندیریر. تاریخ بویو بو بئله اولوبدور. گلجکده ده شکیلچیلر ‏یولو ایله یئنی سؤز یاراتماق دیلیمیزین داخیلی قانونو کیمی ‏فعالیت ائده‌جکدیر. یالنیز تاریخ بویوندا شکیلچیلریمیزدن ‏بعضیسی ضعیفلنیر و غیرفعال حالا دوشور. مثلن – ول ‏شکیلچیسی واختی ایله بیزده فعال اولسادا آرتیق بوگون اونون ‏ایزینی بیر نئچه سؤزده گؤروروک. مثلن یوخسول.
آنجاق ‏ایجتیماعی گؤزله دیله باخساق هر توپلومون دیل سیاستی ‏اولمالیدیر. دیل سیاستینین وظیفه‌لرینی دیلچیلر و دیل ایله باغلی ‏اولان قورولوشلار تعیین ائدیرلر. اونلار قادیردیرلر فعالیتدن ‏دوشموش و جانسیز اولان بیر دیل پارچاسینی جانلاندیرالار. ‏بونا دیل سیاستی دییرلر. مثلن تورکیه ده بو –سول،-سال، -سل ‏شکیلچیسینی یئنیدن فعال ائدیب اوندان بیر چوخ تزه سؤزلر ‏یاردیبلار مثلن دئییرلر: قومسال، توپلومسال، بیلیمسل، بؤلگه‌سل، ‏ساییسال و س. بو تیپلی سؤز یارادیجیلیغدا أن أساس پرابلئم دیلی ‏ایشلدن قورولوشلارین اورتادا اولماسی و بو مسأله ایله ‏یانداشماسیدیر. یعنی گرگ بیر تشکیلات اولسون، سؤز یاراتسین ‏و یا یارانان سؤزلره قایدالار أساسیندا باخسین، اونلاری ‏سئچسین و سونرا اونلاری رادیو، تئلویزیون، مطبوعات، ‏تحصیل اوجاقلارینا و رسمی قورولوشلارا بیلدیرسین کی، همین ‏یئنی سؤزلری اؤز یئرینده اوتورتسون. سونرا بیر مدت کئچمه دن ‏او سؤزلر ائله منیمسنیب، دوغما اولورلار کی، اینانماق اولماز.
آنجاق بیز نه ائدیریک؟ اؤز باشیمیزدان سؤز یارادیریق، کی هئچ ‏، هله بو سؤزه اؤزوموزدن معنادا قوشوروق (معنانی دا پرانتئز ‏آراسیندا اوخوجویا آشیلاماق ایسته ییریک). قارداش بئله اولماز. ‏سؤز گرک ائله گوجلو معناسینی چاتدیرسین کی، جومله ده اونو ‏معنا ائتمییه ائحتیاج قالماسین. شکیلچیلرین فعال و غیرفعال ‏اولماسی نیسبی کاراکتئردیر. یعنی زامانلا بیر فعال شکیلچی ‏غیرفعال و یا عکسینه غیرفعال بیر شکیلچی فعال اولا بیلر. مثلن ‏اییرمینجی عصرین أوللرینه قدر دیلیمیزده –داش شکیلچیسی ‏غیرفعال ایدی. او یالنیز بیر نئچه سؤزده مثلن یولداش، قارداش ‏کیمی سؤزلرده ایشلنیردی. بوگون او فعالاشیب و دیلیمیزده آداش ‏، دیلداش، أمکداش، صینیفداش، چاغداش، مسلکداش، طرفداش، ‏یوردداش، دردداش، سیلاحداش و خیلی سؤزلرده هرگون ‏ائشیدیریک. ‏
سؤز یاراتماغین ایکینجی مئتودونا کالکا دییرلر: یعنی سؤزو ‏باشقا دیلدن ترجمه واسیطه‌سیله آلیریق و اونو اؤز دیلیمیزده ‏ایشله‌دیریک. بوگون موعاصیر آذربایجان دیلینده گؤی‌دلن ‏سؤزو فعالدیر. بو سؤز انگلیس دیلینده اولان ‏skyscrapper‏ ‏سؤزون ترجمه‌سی و یا فارسجادا دا اونا اوخشار اولان ‏آسمانخراش سؤزو یارانیبدیر. کالکانین بیر یولو دا بنزتمه‌دیر. ‏یعنی بیز یئنی بیر وارلیغی باشقا بیر شئییه بنزدیب، اونا ‏اوخشار سؤز یارادیریق. مثلن قدیم من اوشاق اولاندا آذربایجاندا ‏کرایه سواری ماشینلارا «قاپدی قاشدی» دییردیلر. چونکی ‏موسافیرلری قاپیب، قاچیردیردی. أطرافیمیزدا بئله سؤزلر ‏چوخدور؛ دیققت ائتسک، اونلاری تاپاریق. مثلن: ایت بورنو، ‏ایلان اوتو، اینک أمجیی. ‏
یئنی سؤزلرین یارانماسیندا سینتکتیک مئتود دیلیمیزده قدیمدن ‏فعالدیر. بورادا سؤز بیرلشمه‌لرین ثابیت بیرلشمه‌یه دؤنمه‌سی ‏و ایکی و یا آرتیق سؤزون بیرلشمه‌سیندن یارانان مورکب ‏سؤزلری داخیل ائدیرلر. مورکب سؤزلرین یئنی معناسی اونون ‏ترکیبینده اولان سؤزلرین أصیل و یا حقیقی معناسیندان ‏اوزاقلاشماسی یولو ایله مئیدانا گلیر. بئله بیرلشملرده ایکی ‏طرفین هانسی قراماتیک نووعدن اولماسی أهمیتسیزدیر. بو او ‏دئمکدیر کی، بئله بیرلشمه‌لره هر تیپلی سؤز قاریشا بیلر. بورادا ‏ایسیم+ایسیم، ایسیم+صیفت، صیفت+ ایسیم و سایر تیپلری ‏گؤرمک مومکوندور. بئله بیرلشمه‌لرین واجیب مسأله‌سی ‏اونلارین آییری یازیلماماسیدیر. ایلدؤنومو، ایلدیریم اؤتورن، ‏آصلان اؤرکلی، شؤهرتباز، اوزاقگؤرن و س.‏
دیلین سؤز گؤجونون آرتیرماسینین بیر یولو دا آلینما سؤزلر ‏حئسابینا باش وئریر. بئله سؤزلر أساسن علم و تئکنیکانین گونو-‏گوندن گلیشمه‌سی ایله باغلیدیر. بو تیپلی سؤزلری سونرالار ‏یارانان اؤزدیلی سؤزلر ایله دئییشمک اولار.‏
من ایشیق سایتیندا اولان یازیلاردان بیرینده اولان یئنی سؤزلری ‏میثال اوچون بورایا گتیرمیشم و چوخ خواهیش ائدیرم اونو ‏ایشلدنلر همین سؤزلرین قورولوش ائتیمولوژیسینی اوخوجولارا ‏آچسینلار، بلکه بیزه بو یولدا یاردیمجی اولدو.
نئجه اولور کی، ‏بو سؤزلر بئله معنانی آلیرلار؟
اونون قولوروش ائتیمولوژیسی ‏نئجه دیر؟
بو سؤزلر دیلیمیزده یوخدورلامی؟
ایلکه‌لر (پیرینسیپلر)، قورامچی (نظریه پرداز)، ایمگه (ایماژ)، ‏شعرسل‌لیک (؟)، سوژئتلیک (؟)، یاتیمینا (افقی)، ‏صحنه آراییشینی (؟)، شاقولی جیزیق (؟)، گله‌نکسل ‏‏(سنتی)، یاتیمینا اوخدا (محور افقی)، قاپساماق (؟)، ‏اؤزنل (ذهنی)، باخیش آچیسیندان (زاویه دید)، دولنیشیق ‏‏(؟)، آدلیم (؟)، قاوراملار (؟)، آخیم (؟).

No comments:

Post a Comment