شاعیرین «نخجیوان» یوخوسو

س. حاتملوی 

  پروفسور دوکتور علی مینائی نین «محمد بی ریا» حقده یازدیغی خاطیره لر سلسله سینده ن

 آذربایجانلی رسام و مینیاتوریست پروفسور دوکتور علی مینائی، منیم چوخ یاخین دوستوم ایدی و دئمک اولار کی اونلا منیم‌ آرامیزدا دوستلوقدان آرتیق، بیر نوع آتا- اوغوللوق رابطه سی واریدی.

مینائی نین اصلیتی منیم کیمی تبریزین یاخینلاریندا یئرلشن «سئیداوا» کندینده ن اولدوغو اوچون، نوبتی گؤروشلریمیزده آتا- آنا یوردوموز اولان «سئیداوا» حقینده اونلا دانیشماغا بیر چوخ صحبت لریمیز واریدی.

یئتمیش نئچه ایللیک‌ ماجرا دولو حیات یاشایان دوستوم، حیاتی نین سونوندا عراق اؤلکه سینده ن فئدرال آلمانا مهاجرت ائتدیکده ن سونرادا، بیر گون اولسون بئله ملی- دموکراتیک مبارزه میزده ن غافل اولمادی و بو عرصه ده هر گون یئنی بیر ادبی فعالیت و اینجه صنعت یارادیجیلیغی ایله مشغول اولدو.

وفات ائتدیکده ن سونرا، عایله سینین زیارتینه گئتدیییمده، چالیشدیغی میز اوستونده منیم سفارشیم ایله یازماغا باشلادیغی یاریمچیلیق مطلبی گؤرمک، بیر طرفده ن بو مبارز انسانی منیم گؤزومده داهادا بؤیوتسه ده، دیگر طرفده ن، اوره ییمی حالادا سیزلادیر.

کئچن میلادی عصرین دوخسان ینجی اون ایللیگی نین اوللرینده فئدرال آلمانا کؤچدوکده ن سونرا، بون شهرینده ایکی آیری آیری محله لرده یاشادیغیمیزا باخمایاراق، نئچه ایللر دوام ائده ن یاخین دوستلوغوموز بویو، هئچ اولمادی کی، هفته ده ایکی اوچ دفعه اونا باش ویرمایام.

نوبتی گؤروشلریمیزده اوتوروب بیرلیکده اونون حیات یولداشی گول نیسا خانیمین حاضیرلادیغی چایی ایچه ردیک، هاوادان- سودان و چوخ زمانلار اونون و منیم اورتاق ماراق نقطه لریمیزین بیری اولان شعر و ادبیات حقده دانیشیردیق. البته ملی- دموکراتیک مبارزه میزین گئدیشاتیندان و بیرلیکده چوخ زحمت و مشقت ایله نشر ائتدییمیز «آتورپات ژورنالی» نین مطلبلری حقده دانیشماقدا، گؤروشلریمیزین گونده مینده اولوردو.

او ایللرده، ملی- دموکراتیک مبارزه اوغروندا آپاردیغیمیز بیر چوخ اورتاق فعالیتلر نزدینده، مینائی ایله بیرلیکده آنا دیلیمیزده نشر اولونان بیر نئچه ژورنالدا دا اشتراک ائتدیک. بو فعالیت لرین ذیروه سی، دئمک اولار منیم اوچون مینائی ایله بیرلیکده نشر ائتدییمیز «آتورپات ژورنالی» نین دؤرت نمره سی ساییلیر.

«آتورپات ژورنالی»، آدی هر زمان یاشار و خاطیره سی ملی- دموکراتیک مبارزه میزین تاریخینده و حافظه سینده حک اولونوموش علی مینائی ایله بیرگه فعالیتلریمیزین گؤرکملی یادگارلاریندان بیری ساییلیر.

او مبارز انسانین خاطیره سینی دیری ساخلاماق و اونون «آتورپات ژورنالی» اوچون چکدییی زحمت  لری بیر دفعه ده وورقولاماق اوچون، بو ژورنال دان بعضی مطلب لری تکرار نشر ائتمه یه قرار وئرمیشم.

آشاغیداکی یازینی دوکتور مینائی منیم خواهیشیم اساسیندا ده رگی نین بیرینجی نمره سینده، آذربایجان ملی حکومتی نین معارف وزیری، آدی هر زمان یاشار «محمد بی ریا»نین حقینده یازمیشدی.

عمومیت ده آذربایجان ملی حکومتی ین کادرلاری و باشچی لاری حقده یازیلان یازیلار چوخ آزدیلار و آدلیم شاعیر و معارف خادیمی «محمد بی ریا» حقده ده یازیلان مطلبلری، بیر الین بارماقلاریله سایماق اولور.

بیلدیییمیز کیمی، «محمد بی ریا» بعضی دلیل لره گؤره – او جمله ده ن سوویت آذربایجان دان ایرانا قاییتماق ایسته دییی اوچون- بیر نئچه ایل سیبری یه تبعید اولموشدور.

تبعید ده ن سوویت آذربایجانین پایتخت ینه قاییدان «بی ریا»، ائو- ائشییی اولمادیغی اوچون، بیر نئچه مدت او زمان سوویت آذربایجان دا سیاسی مهاجر کیمی یاشایان علی مینائی نین ائوینده قالمیشدی.

دوستوم مینائی او ایللرده، منه «بی ریا» ایله ایلگیلی بعضی خاطیره لر دانیشمیشدی کی، من اونلاری قلمه آلماغینی دوستومدان خواهیش ائله میشدیم. آشاغیداکی یازی اونلاردان بیری ساییلیر.

دوکتور مینائی یازینین باشلیغیندا ایضاح اوچون، "خاطره لر دفترینده ن- تقدیم ائدیر پروفسور دوقتور علی مینائی" و سونوندا "ع.م. نین شخصی آرشیو قئیدلری" یازمیشدی.

 

شاعیرین «نخجیوان» یوخوسو

 

۹- آپریل، ۱۹۷۰- ینجی ایل باهار بایرامی «نوروز»- ون ۱۳- نجو گونو، عموم خالق گزینتی سینده ن یئنی قاییتمیشدیق.

«شاعیر بیریا» دا بیزیمله ایدی. بو گونلر او شن گؤرونوردو. چونکو او باشقالارینا نسبت، ایکی بایرام ایچینده ایدی. بیرینجی سی «نوروز» و ایکینجی سی ایسه، اونون دوغولدوغونو گؤرومه ین شاعیر، ۲۴ ایلده ن سونرا، ایلک دفعه اولاراق اوغلو «دوقتور فاییق» ین پاریس ده ن همین گونلرده یعنی آپریل بایرامینین ۱۲- نجی گونونده وطنیمیزین ائل سئوه ر مرداوغلو «دوقتور حسن نظری» ین سعی و وساطتی ایله عنوانیمیزا گؤنده ریلمیش شکلینی آلمیشدیر.

بو گونده او همیشه کی عادتی اوزره سحر ائرکن یاتاق دان قالخدی، دستماز آلیب نامازا اوتوردو.

سحر یئمه یی یئدیکده ن سونرا، حیات یولداشیم ایشه و قیزیم دا مکتبه گئتدی. من بیر نئچه گون ایشده ن اجازه آلیب ائوده قالیردیم.

قوناق شاعیریمیز بو گون ندنسه آرتیق محله میزین دنیزکناری پارکیندا خلوت جه دولانماق و یا باکی نین گؤی مسجیدینده آخشاما قدر واخت کئچیرمک فیکیرینده دئیلیدی. اودا ائوده قالمیشدی.

بیرده ن الینده کی، شهریار دیوانینی یئره قویوب بیر قورتوم چای ایچه – ایچه منه باخدی و آستا سسله دئدی:

-علی خان!... آللاه خئیر ائله سین، بو گئجه غریبه بیر یوخو گؤرموشم. اوشاقلار نه قدر کی بوردا یوخدور، قوی دئییم، منیم اوچون یوز!...

گؤردوم کی بیر آیاغیم نخجیوان دا، او بیر آیاغیم جلفا کؤرپوسونون قاپیسینا سؤیکه نیب، سیبیرده کی دوشه رگه میزین کئچیلمز قاپی باجاسی کیمی، تیکانلی مفتیللره ساریلمیش قاپینین میللری آراسیندان اوغلوم بالاجا اللرینی بویانا کئچیریب، آتا!... آتا!... دئیه منی چاغیریردی. ...

نه قدر اللشدیم، قاپی آچیلمادی کی، آچیلمادی. ده ریده ن چیخمیش اللریم بیر پارچا قان ایچینده ایدی. آشاغیدا گور سسله آخان آراز چایینا باخیردیم. ایسته دیم اؤزومو سویا ویریریب، اورادان کئچیب، گئدیم. اوزمک بیلمه دیییم بیر یانا، اونون ده لی سو دالغالاری آراسیندان ان ماهیر دالقیچ بئله هئچ سلامت چیخا بیلمزدی!...

قالمیشدیم معطل!... ائله بو زمان چینیمه بیر ال توخوندو، سرحد کشیکچیسی دوشونه ره ک، ائله قورخدوم کی، دامارلاریمدا سانکی قان دایاندی، نفسیم گئتدی. دئدیم ال- قولومو باغلاییب، بورادان یئنه ده بیرباشا سیبری یه باساجاقلار. ائله قورخموشدوم کی، قورخودان دؤنوب، اَل صاحیبی نین کیم اولدوغونا بئله باخمادیم. آرخامدان گلن بو سسی ائشیتدیم:

-اوغلوم قورخما بری دؤن!... من نخجیوان آغایام. آل بونو!...

سسه طرف قورخا- قورخا گؤز اوجو باخدیم. گؤردوم خوش صفت نورانی بیر آغ ساققال دیر. او الینده توتدوغو دمیر گورزی منه اوزادیب دئدی:

-آل بونلا قاپینی سیندیر!... «فاییق» او تای دا سنی گؤزله ییر.

بونو دئمه سی ایله ده، یوخا چیخماسی بیر اولدو.

باخدیم اونون اهمالجاسینا یئره قویدوغو آغیر باتمان بیر گورز؛ اؤزومون آریق- اوروق گوجسوز ال قولوما، بیرده قارشیمدا داغ کیمی اوجالان و کئچیدین بوتون بند- بره سینی قاپایان طلسم هیبتلی دمیر دروازیا!...

دوغروسو لاپ رستم دستان ایشی دی. من ده او هنر هانی؟...

آمما چایی اویانا کئچمک، اوزون ایللر حسرتینده قالدیغیم بالامی قوجماق احتراصی منی راحات بوراخمیردی.

اؤز- اؤزومه دئدیم:

-کیشی «تامبو» کیمی قازاماتدان قاچیب بورا قدر اؤزونو چاتدیرمیسان، بیر آددیم یولون قالیب، اونو کئچمه یه نه وار؟

بو فیکیرله یا آللاه دئییب، دویه جی بیر ته هه ر الیمه آلدیم و قاپی یا ساری یوللاندیم. اونو وار گوجومله او کی واردی، دؤیه جله ییردیم. سانکی آراز اوسته دمیرچی خانا آچمیشام دئیه، دمیر- دومور بوغوشماسینین جینگیلتی چاققا- چاقلاری هر یئره یاییلیر، کؤرپونون زنجیره چکیلمیش دمیر معجر و آوادانلیغینا، سرت ساحیل داشلارینا توخونان قولاق باتیریجی غریبه عکس صدالار قوپاریردی.

آرتیق قان تر ایچینده بوغولور لاپ الده ن دوشموشدوم. آمماکی نه فایدا. آخی ده وه یه نه چیمدیک!... من هارا، دمیر قاپی هارا.

پولاد دؤیه جی بیر یانا آتدیم. «آقا نخجیوان» داندا بیر داها خبر چیخمادی. ائله او گئده ن اولدو. ...

مأیوسلوق کابوسو وجودومو بوسبوتون بوروموشدو. قولاغیمدا هله ده سسلنن چکیش – دمیر تاققیلتی سی !... چایین او تاییندان آتا- آتا چاغیران اوغلومون اوره ک یاندیریجی باغیرتیلاری و اوتای- بوتای ساحیل قایالارینی غضبله سیلله له ین شیلتاق آراز دالغالارینین گورولتوسو بیر- بیرینه قاریشاراق منی ائله سارسیتمیشدی کی، یاتاقدان دیک داشلاندیم و سحره قدر بو دهشتلی منظره نی گؤرمه ییم دئیه، گؤزلریمی یوممادیم. آللاه سن اؤزون خئیر ائله!...

دئییب، سوسدو.

او آز بیر سوکوت دان سونرا منی غملی بیر باخیشلا سوزوب، دیللندی:

-علی داداش!... گؤره سن بونجا روحی عذاب و اذیته سون قویولاجاق می؟ منی ایلیشدیرمه سه لر یاخشی دیر. قورخورام کئچمیشده اولدوغو کیمی بو دفعه ده آیری بیر سهراب زمانی و ابیلی (علی ابلوچ) کیمی دله- دوزلر تاپیلا و یاراماز بهتانلاری ایله گؤنوم سویا وئریله. واللاه بو دفعه ده بوزولوقلارا سورولسه م، اؤله ره م. منده آرتیق او طاقت قالماییب.

سانکی اؤز- اؤوزونه دانیشیر کیمی، دوداق آلتی میزیلدانان بو سون سؤزلر اونا پریشان بیر گؤرکم وئرمیشدی.

دوغروسو منده بو یوخونون تاثیری ایله خیالدان، خیالا قاپیشلمیشدیم. اوندان «دوغما ائل- اولوسون بیتیشمه سی» اوچون گره کلی اولان بیر آمان سیز چارپیشمانین قان قوخوسو گلیردی. آمما شاعیرین غیر عادی وضعیت ینی نظره آلاراق بو کیمی دوشونجه لریمله اونون ملی حس لرینی جوشدورماق ایسته مه دیم و تسلی خاطیرینه یالنیز دئدیم کی:

-آقا جان بیهوده تشویشده سن. او گون اوغلونون شکیل و مکتوبونو گؤرمه سیدین، بئله بیر یوخو عقلیوه ده گلمزدی. بیرده کی، «بلکه ده قایتاردیلار» خولیاسی ایله اؤزونو چوخ یورما!...  هله کی، اولدوغون بو بیر آی ایچه ریسینده خوشا گلمز بیر حادثه باش وئرمه ییب و انشاللاه باش وئرمزده. هر حالدا احتیاطلی اولماغین زیان وئرمز. منجه کوچه- بازاردا گؤزون تصادفا ناتاراز اوزلره ساتاشماقدانسا، بوردا یازیب، یاراتماغین و یا مسجید ده عیبادته مشغول اولماغین داها مصلحت دیر.

ائله گؤتوره ک سیزین بو یوخونوزو، او مضمونجا، سیبری ده یازدیغین «موسی و فرعون» منظومه سینده ن هئچ ده گئری قالماز. الیمده انستیتوت یازی- یوزولاری تعجیلی اولماسایدی، بئله بیر مضمونو در حال رسمه آلار و اونو بیر ایکی بیت بو رسمه مناسب اولان شعرلرینیزله بزه یه ردیم. افسوس نه بونا امکان وار و نه ده بئله بیر شعر. آقا گلسه نه بو اورژینال موضوع نو شعره سالاسان!...

او دینمیردی. یانینداکی کیتابی ورقله یه – ورقله یه:

-بؤیوک شاعیردیر شهریار!...

دئییب، کیتابی یئره قویدو و منه:

-علی!... سن ایشینده اول، منده گئدیب بیر آز هاوامی دئییشیم. گؤی مسیجید ده اولاجاغام.

دئدی و ائوده ن چیخدی.

(ماخذ: ع.م. نین شخصی آرشیو قئیدلری- صفحه ۹۶ و ۹۷)

 

ایضاحلار:

۱ـ «آتورپات ده رگی سی» او گونلرین محصولی ایدی کی، هله انترنت یوخیدی و ده رگی نین مطلبلری تایپ ماشین یندا تایپ اولونمالیدیلار. ده رگی نی تایپ ائله مک اوچون چوخ مادی مشقت ایله بیر «مدرن» تایپ ماشینی الده ائتمیشدیم. طبیعی اولاراق او گونلرین لاپ مدرن تایپ ماشین لارینین یازی و صفحه بندلیک تکنیک ینی، بو گونلرین ان ابتدائی کامپیوترلارینین امکانلاری ایله مقایسه ائتمک اولماز. اونون اوچون مطلبی یئنی ده ن تایپ ائتمک مجبوریتینده قالدیم. تایپ اثناسیندا، بعضی نقطه و ویرگول کیمی دئییشیک لر آپاردیم و بعضی کلمه لرین رسم الخط ینی ده دئيیشدیم.

۲- دوستوم مینائی یازیسیندا - بیلدیییم قدر - بو گون حیات دا اولمایان بعضی شخص لرین آدلارینی چکمیشدی و اونلار حقینده «محمد بی ریا»نین دیلینده ن ناخوش سؤزلر نقل ائتمیشدی. البته کی بونلار دوستوم مینائی نین نظرلری ساییلیرلار و بئله مقاملار حقده بو گونه کیمی منیم اوچون کئچه رلی اولان «سعدی» نین دئدیییی: "هر که عیب دگران پیش تو آورد و شمرد ..." اولوب و گله جکده ده بئله اولاجاقدی.    

۳-دئمه ک لازیمدی کی، او زمان «آتورپات ژورنالی»، دوستوم باقر مرتضوی نین تمناسیز و اجرت سیز کمک لری اولمادان چاپ و نشر اولا بیلمزیدی.