ینی ایلینیز اوغورلو اولسون


May 2, 2013

نه ائتمک؟

پروفئسور حميد نیطقی‏
‏(1999 – 1920)‏

دوشمنلریمیز، اوزون زامانلار بیزیم هؤویتیمیزی گؤستره‌ن ان کیچیک قرینه‌نی سیلمک، آرادان آپارماق و بو مومکون ‏دئییلسه تعبیر- تفسیر یولو ایله ان ضعیف روایته دایاناراق گون کیمی آیدین دلیللری هئچه سایماق و اونوتدورماق ‏ایسته‌دیلر.‏

Professor Həmid Nitqi (1920 – 1999)
NƏ ETMƏK?

Düşmənlərimiz, uzun zamanlar bizim höviyyətimizi göstərən ən kiçik qərinənəi silmək, aradan ‎aparmaq və bu mümkün deyilsə təbir- təfsir yolu ilə ən zəif rəvayətə dayanaraq gün kimi aydın ‎dəlilləri heçə saymaq və unutdurmaq istədilər.


دوشمنلریمیز، اوزون زامانلار بیزیم هؤویتیمیزی گؤستره‌ن ان کیچیک قرینه‌نی سیلمک، آرادان آپارماق و بو مومکون ‏دئییلسه تعبیر- تفسیر یولو ایله ان ضعیف روایته دایاناراق گون کیمی آیدین دلیللری هئچه سایماق و اونوتدورماق ‏ایسته‌دیلر. بو ایشده بیله‌رک و نقشه اوزره خیانت ائد‌نلر اولدوغو کیمی حاکيم موحیطین عمومی آتموسفرینه اویاراق، ‏بیله‌رک ده او یولو گئدنلر چوخ ایدی.‏

بو دوشمنلرین و دوشمنلرین دوستلارینین طبیعی دیر کی، لاپ باش هدفلری دیلیمیز ایدی. البته دیلی اینکار ائده بیلسه‌لر، ‏ادبیاتیمیز و اونون تاریخی ده اؤز- اؤزونه مونتفی اولار.‏

دئدیگیمیز کیمی باش هدف دیلیمیز ایدی. اونا بیر نئچه طرفدن هوجوما کئچدیلر. لاپ باشدا آذربایجانلی آیدینلارینین ‏فارس دیل و مدنیتینه بسله‌دیکلری صمیمی و قديمی علاقه‌دن سو-ایستیفاده ائتدیلر. بو علاقه‌یه دایاناراق اؤز آنا دیلینه ‏سویوقلوق ایسته‌دیلر.‏

آنا دیلین تعلیم و تعلومو مومکون اولمایینجا و دیل آنجاق گونده‌لیک، سطحی موناسیبتلره حصر ائدیلینجه، کلمه‌لر ‏اونودولار، خزینه‌سی توکنر. دیل فقیرلشر. سونرا آیدینین باشینا قاخینج اولار. خبرسیز توتولدوغو اوچون، بو آلتدان- ‏آلتدان خبيثانه تبلیغ یالانینا اینانار.‏

حقارت حیسی ایله اؤزونو و دیلینی اینکار ائتمگه باشلار. اوشاغینا ائلیمیزده اسکیدن دب اولان گؤزل آدلار یئرینه، هئچ ‏آذربایجان تورکونون آغزینا دوزگون تلفوظ ائدیلمه‌یه‌جک فارس و فیرنگی آدلار تاخار، اوشاغی ایله آنا دیلینده دانیشماز ‏و آخیردا «ایکی مسجید آراسیندا بئناماز»، «آز آنجا رانده از اینجا مانده»، «نه او نه بو» یعنی هوویت‌سیز، ‏شخصیت‌سیز «هایمانلوس»۱ اولار، فردوسى‌نين دئدیگی کیمی:‏

‏«نه تورک و نه دهقان نه تازی بود / سخنها بکردار بازی بود»‏

بو جینایتی تثبیت ائتمک اوچون، ایرانلی‌لیقلا فارسلیغی بیر توتماق خیانتینه قدر گئدیرلر.‏

حالبوکی، ایرانلی‌لیق بو مملکتده یاشایان بوتون خالقلارین شانلی موشترک صیفتی‌دیر. آذربایجانلی اؤزونه خاص دیلی ‏ایله، مدنیتی ایله و باشقا ایمتیازلاری ایله، ایرانلی‌لیقدا فارسلارین هئچ بیریسیندن قیل قدر، دالی دئییلدیر. بیز بو سؤزو ‏لاف- گزافلا یوخ، عملن تر- تمیز قانیمیز، سایسیز قهرا‌مان و شهیدلریمیز (اوزاقلارا گئتمه‌سک بئله) ستارخانلاریمیز و ‏خیابانیلاریمیزلا مینلرجه دفعه ثابيت ائتمیشیک.‏

نه ایسه بو شرایط‌ده وقاحتله ایرانلی‌لیغی فارسلیق انحصاریندا توتماق، باشقا خالقلاری فارسلیقدا حل ائتمک، ‏آسیمیلاسیون سیاستی ایندییه قدر داوام ائدیب. بورادا بو سیاستین ايجتيماعی، نيظامی، ايقتيصادی و ژئوپلیتیک پلانلارینی ‏بیر طرفه بوراخاق، مساله‌نی دیل، ادبیات، مدنیت زاویه‌سیندن موطالیعه‌یه چالیشاجاغیق.‏

ایران خالقلارینین بو گونه قدر دوغرو- دوروست بیر تاریخی داها یازیلمادی. تاریخ دئییب بئیینلریمیزه سوخوشدورولان ‏معلومات، آریایی شووونیزم خیدمتینده اولان تبلیغلردن اؤته‌‌یه کئچمیر. بونلارا خالق کوتله‌لری یوخ، پادشاهلارین رسمی ‏کئچیدی واردیر. حتی بو رسمی پورتره‌لر قالئریسینده فارس اولمایان چؤهره‌لر حدیندن آرتیق چیرکین تصویر ‏ائدیلمیش‌دیر. تحریفلر بوراد قالمیر و بونلارا محدود اولمور، فارس اولمایان ائللر، «دوشمن» و یا «وحشی» آدلانیر، ‏‏«چادر- نشینلر» تحقیر ائدیلیر. پیس طرفلر زره‌بین آلتیندا موبالیغه ایله بؤیودولور، یاخشی طرفلر ایسه سوکوتلا ‏کئچیریلیر.‏

بؤیوک عالیملر، شاعيرلر، مورشيدلر، خولاصه موثبت سیمالار حاقیندا عملیات باشقا جوره‌دیر: بیر شاعير شعرلرینین ‏اون یئرینده بئله صراحتله تبریزلى‌يم دئسه و فارسجانین یانیندا تورکجه‌ده غزللری مؤوجود اولسا دا گئنه بیر باهانا تاپیب ‏‏«صائب تبریزی» یوخ «صائب اصفهانی» دئیه ایصرار ائدیرلر. موسیقیده ده «بایات تورک»-ى «بایات اصفهان»-آ ‏چئویردیکلری کیمی، نیظامینی ده، گئنه بیر هئچدن باهانایا دایاناراق گنجه‌دن قوما داشیییرلار.‏

اولار بو یولدا هر شئیی جایز بیلیرلر. کیچیک بیر ميثاللا بونو گؤسترمک ایستیریک: ۱۹۶۷ ده باکیدا چاپ اولموش ‏‏«قطران»-ین دیوانى‌نین موقدیمه‌سینده پرفسور دوکتور بگلری بو بابدا جالیب نومونه‌لر وئرمکده‌دیر.‏

آشاغیداکی سطيرلری برابرجه اوخویاق:‏

‏«قطرانین آذربایجانین اورگی اولان تبریز شهریندن اولماسینا باخمایاراق، گؤرونور کى، «رضا شفق» بعضی «جیلی»، ‏‏«گیلی»، «دیلمی»، «ترمزلی» آدلاندیران مولیفلر کیمی اونو آذربایجاندان آییرماق فیکرینده اولموشدور. لاکین نه شفقین ‏بو یالنیش مولاحیظه‌لری، شاعيرین تبریزلی اولماسینا حتی کیچیک شوبهه بئله یاردا بیلمز.»‏

‏«نئجه کی، بعضیلری اونو «جیلی»، «گیلی»، قلمه آلمیشلار. بیزجه همین سهوین سببی بو اولموش‌ور کی، واختیله ‏همداندان باشلایاراق شیمالی قافقاز حدودونا قدر بیر اراضییه فارسلار «کوهستان» (داغلیق) دئییرمیشلر. عرب ‏ایستیلاسیندان سونرا عربلر «جبل» (داغ‌یق) آدلاندیرمیشلار. بو اراضیده یاشایان اهالییه «جبلی» (داغلی) آدی ‏وئرمیشلر. بیزجه قدیم بیر سند کیمی الیمیزه گلیب چیخان قطرانین سئچیلمیش اثری دیوانیندا، شاعير انوری ابیوردی اونو ‏‏«الجيلی الآذربایجانی» یوخ، «الجبلی الآذربایجانی» قلمه آلمیشدیر کی، سونرالار بعضی کاتیبلرین ساوادسیزلیغی ‏اوجوندان بو سؤز «جبلی» یوخ، «جیلی» یازیلمیش‌دیر.۲ و مودقیق تحقیقچیلریمیز «آذربایجانی» کیمی بؤیوک بیر ‏کلمه‌یه ایلتیفات ائله‌‌مه‌ییب، بوتون مؤوجود دلیللر و شاعيرلرین دیوانینا توجه ائتمه‌دن قطرانی دا تبریزه چوخ ‏گؤرموشدور. کیم دئمیش «قیلینج اؤز قینینی کسمز» یالاندیر، بو «ایلانلار» به خوصوص «اؤز یووالارینا اگری ‏گیرمک» اوچون تربیه اولموشلار.‏

آدی کئچ‌ کیتابدا، هامان عالیم و محقق، قطرانین آنادیلی و ناصر خسروون مشهور قئیدی حاقیندا یازدیقلارینا، ‏اوخویوجونون دقتینی چکمک ایستیریک:‏

‏«ناصر خسرو علوی (۱۰۰۴- ۱۰۸۸) غربه سیاحته چیخدیغی زامان ۴۳۸ (۱۰۴۶- ۱۰۴۷) جی ایلده تبریزده قطران ‏ایله گؤروشموشدور. ناصر خسرو بو گؤروش حاقیندا یازیر: تبریزده قطران آدلی بیر شاعر گؤردوم کی، یاخشى شعر ‏یازیردی، آنجاق فارس دیلینی یاخشی بیلمیردی. منیم یانیما گلدی، منجیق و دقیقی دیوانلارینی گتیردی و اوخودو. او چتین ‏اولان سؤزلرین معناسینی سوروشدو، سؤیله‌دیم، ایضاحلاری یازدی. اؤز شعرلرین ده منیم اوچون اوخودو... ناصر ‏خسرو علوینین بو موختصر لاکین موهوم قئیدیندن شاعيرین آدی و هم ده اونون فارس دیلینی یاخشی بیلمه‌مه‌سی اورتایا ‏چیخیر! بو مساله‌نی بعضی بورژوا عالیملری گویا قطران فارس دیلینین آنجاق «آذری» لهجه‌سینی یاخشی بیلیب، او ‏زامان خوراساندا دب اولان، او گونون شعر و دانیشیق دیلی ساییلان «دری» لهجه‌سینی یاخشی بیلمه‌دیگی ایله ایضاح ‏ائتمیشلر.۳ حال بو کی، بو بئله اولمامیشدير. چونکی، قطران اؤزو ده شعرلرینین بیرینده فارس دیلینین «دری» ‏لهجه‌سینده شعر یازماسینا و بو دیلده یازماق اوچون ایلک دفعه اولاراق دیگر شاعيرلره ده یول و قاپی آچماسینا ایشاره ‏ائتمیشدی:‏

ور مرا بر شعر گویان جهان رشک آمدی،
من در شعر دری بر شاعران نگشادمی.‏

‏...بو بئیتدن آیدین گؤرونور کی، قطران آذربایجاندا فارس دیلینین «دری» لهجه‌سینده شعر یازماقدا اؤزونو بیرینجی و ‏ایلک جیغیر آچان شاعير حساب ائتمیشدیر. لاکین فارس دیلی آنادیلی اولمادیغینا گؤره قطران دا دیگر آذربایجانلیلار ‏کیمی بو دیلده یارانمیش ادبیاتی یاخشی اؤیرنمیشدی. فارس دیلینده ایسه دانیشیق باجاریغی ضعیف اولموشدور. او دور ‏کی، ناصر خسرو علوی اونون حاقیندا یوخاریداکی قئیدی قلمه آلمیشدیر. قطرانین بعضی چتین سؤزلرین معناسینی ناصر ‏خسرودان سوروشماسی مساله‌سینه گلینجه دئمک لازیمدیر کی، بو زامان، یعنی ناصر خسروون تبریزه گلیب چیخدیغی ‏واخت قطران اؤزونون مشهور «التفاسیل» آدلی ایضاحلی فارس لوغت کیتابین ترتیب ائدیردی. ناصر خسرووا ‏موراجيعت ائدیب اوندان بعضی سؤزلری سوروشماسی، گؤرونور همین کیتابین ترتیبی ایله علاقه‌دار اولموشدور.»۴ ‏پروفسورون داها سونرالار قطرانین دیلینین تورکجه اولدوغونا دایر گتیردیی دلیللری بورایا آلماییریق.‏

گؤرونور کی، بیزی امحا سیاستی‌نین فرهنگی بینؤوره‌سی، بئله- بئله تفسیر، تاویل و یالانلار اوزره قویولموشدور. ‏هابئله باشقا بیر «ادبی شخصیت» ده، دیلیمیزی بیلمه‌دیگی حالدا دده قورقودو بیزه چوخ گؤرمک وظیفه‌سینی ایفا اوچون ‏قوللارینی چیرمالامیشدی. بیزدن قطران‌سیز، نیظامی‌سیز، صائب‌سیز، دده قورقودسوز، (و قاداغانلار اوزوندن ‏فضولیلردن، ختایلردن، نسیمیلردن...خبرسیز)، او سؤز بو سؤز بیر کوتله یاتارتدیقدان سونرا دیلیمیزه سون حمله ‏باشلار. مذکور «اوتوریته!» بو دفعه آذربایجان دیلی قرامرینى «مونتاژ» بویوردو و بو صورتده حتی اؤز دیلیمیز ‏اوچون ده، دیلیمیزی بیلمه‌ینلردن «قیم» احتیاجیمیز اولدوغو- حقارت حیسیمیزی درینلشدیرمک اوچون- گؤستریلدی. بو ‏گوبود دوزنبازلیقلاردان سونرا سیرا «زبان عاریتی»، «یادگار مغول» ترجیع بندلرینه گلدی. بو جاهیلانه و ایگرنج ‏یالانلار، «دوکتور محسنی»لر و «مستوفی»لرین زهرله‌دیکلری هاوادا و موضاعف ایستیثمار و دوپ- دوز ایستعمار ‏زنجیرلری آلتیندا تکرارلاندی. مدرسه‌لرده آنادیلی ایله دانیشماق یاساقلاندی. وعظ و رؤوضه‌خانلاریمیز بئله خالقا ‏اولارین باشا دوشمه‌دیگی دیلده خیطاب ائتمگه مجبور ائدیلدیلر.‏

ایندی بو آغیر زنجیرلری آیاقلاریمیزدان سؤکوب آتماق ایمکانی وارکن گؤرک وضعیت ندیر؟

سؤیله‌نیلن یالانلار، اوزون ایللر داوام ائد‌ن تبلیغات و ایفتیرالارین جاوابی هله وئریلمه‌میشدیر.‏

دیلیمیزی یازماق و اوخوماق تشبوثو محدوددور. بایرامدا آنادیلیمیزده کارتلارین یئری بوشدور. مطبوعاتیمیز یوخ‌ور. ‏گونلوک بیر قازئت آچیلمامیشدیر. هله ده «چنگیز گتیردی»، «موغول گؤتوردو» هزیان و افسانه‌لرینی پوچا ‏چیخاردانلار مئیداندا یوخدور. هله ده بیر- بیریمیزه اؤز دیلیمیزده یازانلاریمیز آزدیر.‏

به خوصوص بو ایکی نسیللیک دؤوره‌ده، بو قارا گونلرده یئدیگیمیز ضربه‌لرین تأثیریندن چیخمامیشیق.‏

ایندی بئله «ایادی بیگانه» یالانینا اینانانلار آز دئییلدیر. بو تؤهمت و افسانه‌‌نی کؤکوندن قازماق اوچون، بیر کیچیک ‏ميثال کافی‌دیر:‏

‏۱۹۵۸ ده، باکیدا، بؤیوک شاعير فضولى‌نین «ان قدیم و موکمل دیوانی»نی چاپ ائله‌‌ییبلر. بو دیوان ۹۸۰ قمری (۱۵۶۹) ‏ایلینده تاماملانمیش ال یازماسینین فوتو صورتی‌دیر. پروفسور حمید آراسلی بو کیتابا بیر موقدیمه یازمیش و فضولی ‏دیوانى‌نین داش باسما چاپلارینی ترتیب ایله گتیرمیشدیر. بو موقدیمه‌نین ۳ جو صحیفه‌سیندن بو قئیدی عینن آلیریق:‏

‏«فضولی دیوانى‌نین آشاغیداکی نشرلری واردیر:‏

تبریز- داش باسما ۱۲۴۴ (۱۸۲۸)، تبریز ۱۲۶۶ (۱۸۴۹)، تبریز ۱۲۷۰ (۱۸۵۴)، تبریز ۱۲۷۴ (۱۸۵۷).‏

دیوان فضولی- بولاق مطبعه‌سی- قاهیره- ۱۲۵۴ (۱۸۳۸)، بولاق مطبعه‌سی- ۱۲۵۶ (۱۸۴۰).‏

ایستانبول- داش باسما- ۱۲۶۸ (۱۸۵۱)، ایستانبول ۱۲۶۸ (۱۸۵۲)، ایستانبول- مطبعه اوصولو ایله- ۱۲۸۴ (۱۸۶۸)، ‏ایستانبول ۱۲۸۶ (۱۸۷۰)، ایستانبول ۱۲۸۸ (۱۸۷۲)، ایستانبول ۱۲۹۱ (۱۸۷۵)، ایستانبول ۱۲۹۶ (۱۸۷۹)، ایستانبول ‏‏۱۳۰۸ (۱۹۱۵)، ایستانبول ۱۹۲۴، ایستانبول ۱۹۴۸، ایستانبول ۱۹۵۰. خئیوه ۱۳۰۰ (۱۸۸۲). داشکند ۱۳۱۱ (۱۸۹۳). ‏داشکند ۱۳۱۲ (۱۸۹۴)، داشکند ۱۳۲۵ (۱۹۰۸)، داشکند ۱۳۳۴ (۱۹۱۳)، داشکند ۱۹۱۵ باکی ۱۹۴۴، باکی ۱۹۵۸ »‏

بو قئید جالیب بیر نوقطه‌نی ایشیقلاندیریر: ۱۹۵۸ میلادییه قدر فضولى‌نین دیوانی ۳۳ دفعه نشر ائدیلمیشدیر. ایلک نشر ‏‏۱۸۲۸ ده اولموش. دقت ائتدینیزمی هارادا؟ تبریزده! سونرالار بولاق (قاهیره) دا (۱۸۳۸). ایستانبولدا ایسه ۱۸۵۱ ده ‏اولموش و داشکندده ۱۸۹۳ ده. باکیدا ایسه آنجاق ۱۹۴۴ ده.‏

ایستانبولدا ایلک دفعه نشرینه قدر، بو کیتاب تبریزده اوچ دفعه چاپ اولموشدور! دئمک بیزیم بابالاریمیزین اؤز ادبیات و ‏دیللرینه او قدر عشقلری وار ایمیش کی، بؤیوک فضولى‌نین دیوانی تورکیه و قافقاز و سایر اؤلکه‌لرده چاپ اولماقدان ‏قاباق هر یئردن اول تبریزده چاپ اولموشدور. او دا نه بیر دفعه، بلکه ۲۹ ایلده آلتی دفعه! دئمک «بو سؤزلری» بیزیم ‏آغزیمیزا نه تورکیه‌لیلر، نه قافقازلیلار قویموشلار. دئمک فضولى‌نین و اونون شخصیتینده و اثرینده دیلیمیزی و ‏ادبیاتیمیزی سئومگی و منیمسه‌مگی بیز هم تورکیه تورکلریندن، هم ده او تایداکیلاردان چوخ اول ثبوت ائتمیشیک. بو ‏عشق بیزیم ایچیمیزده قاینامیش، بیزیم ائللرده چیچکلنمیش، ایلک مئیوه‌لرینی ده بورادا وئرمیش.‏

بؤیوک جینایتلر و خیانتلر دؤوره‌سیندن سونرادیر کی، یادیرغامالار ووجودا گلمیش، آغزیمیزا عئیره‌تی نغمه‌لر ‏سوخولموش، شئیطان روحوموزو اوغورلامیش، دوشمن هؤویتیمیزه قصد ائتمیشدیر. گؤرورسوز، فضولی دیوانى‌نین ‏موسلسل (دالبادال) نشر دالغالاری ۱۸۵۶ دا دورموش! یعنی بیز یازیب- چاپ ائد‌ن رولوندان اوخوجو رولونا ‏ایته‌لنمیشیک. سونرالاری، یاشادیغیمیز شووونیزم جهنمینده اؤز دیلیمیزده اوخوماغی بئله اونوتموشوق.‏

ایندی بو تاریخی لحظه‌ده دوروب دوشونک: اسکی ساغلام حالیمیزا دؤنمک، هر اینسان کیمی اؤز دیلیمیزده یازماق و ‏یاراتماق حاقینا مالیک اولماق و بو حاقدان ایستیفاده ائتمک اوچون نه ائله‌‌مه‌میز لازیمدیر: البته بیر چوخ شئیلر: ان باشدا، ‏اؤزوموزو تانیماق و بیزه آشيلانمیش بو ملعون حقارت حیسیندن یاخامیزی قورتارماق. اؤزلوگوموزه، دیلیمیزه، ‏ادبیاتیمیزا ایفتیخار ائتمک، بو هدفه کئچمیشی حاقی ایله اؤیر‌نمه‌دن یئتیشمک اولماز.‏

________________________________________
‏۱- اؤزگه ‏
‏۲- پروفسور غلامحسین بیگد‌لی، قطران تبریزى ایرانی، ص ۱۶ ‏
‏۳- او جومله‌دن باخ: ذبیح اوللاه صفا، تاریخ ادبیات در ایران. تهران، ۱۳۳۶، ص ۴۴۲؛ سید احمد کسروی، قطران شاعر آذربایجان، «ارمغان « ‏مجله‌سی، تهران، ۱۳۱۰، نومره ۱۲ ‏
‏۴- پروفسور غلامحسین بیگد‌لی، قطران تبریزى ایرانی، صص. ۴. ۵.‏

Professor Həmid Nitqi
NƏ ETMƏK?

Düşmənlərimiz, uzun zamanlar bizim höviyyətimizi göstərən ən kiçik qərinənəi silmək, aradan ‎aparmaq və bu mümkün deyilsə təbir- təfsir yolu ilə ən zəif rəvayətə dayanaraq gün kimi aydın ‎dəlilləri heçə saymaq və unutdurmaq istədilər. Bu işdə bilərək və nəqşə üzrə xəyanət edənlər ‎olduğu kimi hakim mühitin ümumi atmosferinə uyaraq, bilərək də o yolu gedənlər çox idi.‎

Bu düşmənlərin və düşmənlərin dostlarının təbii dir ki, lap baş hədəfləri dilimiz idi. Əlbəttə dili ‎inkar edə bilsələr, ədəbiyyatımız və onun tarixi də öz- özünə müntəfi olar.‎

Dediyimiz kimi baş hədəf dilimiz idi. Ona bir neçə tərəfdən hücuma keçdilər. Lap başda ‎Azərbaicanlı aydınlarının Fars dil və mədəniyyətinə bəslədikləri səmimi və qədimi əlaqədən su-‎istifadə etdilər. Bu əlaqəyə dayanaraq öz ana dilinə soyuqluq istədilər.‎

Ana dilin təlim və təəlümü mümkün olmayınca və dil ancaq gündəlik, səthi münasibətlərə həsr ‎edilincə, kələmələr unudular, xəzinəsi tükənər. Dil fəqirləşər. Sonra aydının başına qaxınc olar. ‎Xəbərsiz tutulduğu üçün, bu altdan- altdan xəbiysanə təbliğ yalanına inanar.‎

Həqarət hissi ilə özünü və dilini inkar etməyə başlar. Uşağına elimizdə əskidən dəb olan gözəl ‎adlar yerinə, heç Azərbaycan Türkünün ağzına düzgün tələffüz edilməyəcək Fars və firəngi ‎adlar taxar, uşağı ilə ana dilində danışmaz və axırda “iki məscid arasında benamaz” “az Anca ‎rande əz inca mande”, “nə o nə bu” yəni hoviyyətsiz, şəxsiyyətsiz “Haimanlos”1 olar, ‎Firdovsunun dediyi kimi:‎

‎“nə tork o nə dehqan nə tazi bovəd / soxənha bekerdar baziy bovəd”‎

Bu cinayəti təsbit etmək üçün, İranlılıqla Farslığı bir tutmaq xəyanətinə qədər gedirlər.‎

Halbuki, iranlılıq bu məmləkətdə yaşayan bütün xalqların şanlı müştərək sifətidir. Azərbaycanlı ‎özünə xas dili ilə, mədəniyəti ilə və başqa imtiyazları ilə, iranlılıqda farsların heç birisindən qıl ‎qədər, dalı deyildir. Biz bu sözü laf- gəzafla yox, əmələn tər- təmiz qanımız, saysız qəhrəman və ‎şəhidlərimiz (uzaqlara getməsək belə) Səttarxanlarımız və Xiyabanılarımızla minlərcə dəfə sabit ‎etmişik.‎

Nə isə bu şəraitdə vəqahətlə iranlılığı farslıq inhisarında tutmaq, başqa xalqları farslıqda həll ‎etmək, asimilasion siyasəti indiyə qədər davam edib. Burada bu siyasətin ictimai, nizami, iqtisadi ‎və jeoplitik planlarını bir tərəfə buraxaq, məsələni dil, ədəbiyyat, mədəniyyət zaviyəsindən ‎mütaliəyə çalışacağıq.‎

İran xalqlarının bu günə qədər doğru- dürüst bir tarixi daha yazılmadı. Tarix deyib beyinlərimizə ‎soxuşdurulan məlumat, ariyai şovonizm xidmətində olan təbliğlərdən ötəyə keçmir. Bunlara xalq ‎kütlələri yox, padşahlarin rəsmi keçidi vardır. Hətta bu rəsmi portrələr qalerisində fars olmayan ‎çöhrələr həddindən artiq çirkin təsvir edilmişdir. Təhriflər burad qalmır və bunlara məhdud ‎olmur, fars olmayan ellər, “düşmən” və ya “vəhşi” Adlanır, “çador- neşinlər” təhqir edilir. Pis ‎tərəflər zərrəbin altında mübaliğə ilə böyüdülür, yaxşı tərəflər isə sükutla keçirilir.‎

Böyük alimlər, şairlər, mürşüdlər, xülasə müsbət simalar haqqında əməliyyat başqa cürədir: bir ‎şair şeirlərinin on yerində belə sərahətlə Təbrizliyəm desə və farscanın yanında türkcədə ‎qəzəlləri mövcud olsa da genə bir bahana tapıb “Saib Təbrizi” yox “Saib İsfahani” deyə israr ‎edirlər. Musiqidə də “Bayat Türk”-i “Bayat İsfahan”-a çervirdikləri kimi, Nizamini də, genə bir ‎heçdən bahanaya dayanaraq Gəncədən Quma daşıyırlar.‎

Olar bu yolda hər şeyi caiz bilirlər. Kiçik bir misalla bunu göstərmək istirik: 1967 də Bakıda çap ‎olmuş “Qətran”-ın divanının müqəddiməsində pr. dr. Bəgləri bu babda calib nümunələr ‎verməkdədir.‎

Aşağıdakı sətirləri bərabərcə oxuyaq:‎

‎“Qətranın Azərbaycanın ürəyi olan Təbriz şəhərindən olmasına baxmayaraq, görünür ki, “Riza ‎Şəfəq” bəzi “Cili”, “Gili”, “Deyləmi”, “Tərməzli” adlandıran müəliflər kimi onu Azərbaycandan ‎ayırmaq fikrində olmuşdur. Lakin nə Şəfəqin bu yalnış mülahizələri, şairin Təbrizli olmasına ‎hətta kiçik şübhə belə yarda bilməz.”‎

‎“Necə ki, bəziləri onu “Cili”, “Gili”, qələmə almışlar. Bizcə həmin səhvin səbəbi bu olmuşdur ‎ki, vaxtilə Həmədandan başlayaraq şimalı Qafqaz hüduduna qədər bir əraziyə farslar ‎‎“Kuhestan” (Dağlıq) deyirmişlər. ərəb istilasından sonra ərəblər “Cəbəl” (Dağlıq) adlandırmışlar. ‎Bu ərazidə yaşayan əhaliyə “Cəbəli” (Dağlı) adı vermişlər. Bizcə qədim bir sənəd kimi əlimizə ‎gəlib çıxan Qətranın seçilmiş əsəri divanında, şair Ənvəri Əbiyvərdi onu “Əlcili əl Azərbaycanı” ‎yox, “Əlcəbəli əl Azərbaycani” qələmə almışdır ki, sonralar bəzi katiblərin savadsızlığı ucundan ‎bu söz “Cəbəli” yox, “Cili” yazılmışdır.2 və müdəqqiq təhqiqçilərimiz “Azərbaycani” kimi ‎böyük bir kələməyə iltifat eləməyib, bütün mövcud dəlillər və şairlərin divanına təvəcöh ‎etmədən Qətranı da Təbrizə çox görmüşdür. Kim demiş “qılınc öz qınını kəsməz” yalandır, bu ‎‎“ilanlar” bexüsus “öz yuvalarına əyri girmək” üçün tərbiyə olmuşlar.‎

Adı keçən kitabda, haman alim və mühəqqiq, Qətranın anadili və Nasir Xosrovun məşhur qeydi ‎haqqında yazdıqlarına, oxuyucunun diqqətini çəkmək istirik:‎

‎“Naser Xosrov Ələvi (1004- 1088) ğərbə səyahətə çıxdığı zaman 438 (1046- 1047) ci ildə ‎Təbrizdə Qətran ilə görüşmüşdür. Naser Xosrov bu görüş haqqında yazır: Təbrizdə Qətran adlı ‎bir şair gördüm ki, yaxşı şeir yazırdı, ancaq fars dilini yaxşı bilmirdi. Mənim yanıma gəldi, ‎Mənciq və Dəqiqi divanlarını gətirdi və oxudu. O çətin olan sözlərin mənasını soruşdu, ‎söylədim, izahları yazdı. öz şeirlərin də mənim üçün oxudu... Naser Xosrov Ələvinin bu ‎müxtəsər lakin mühüm qeydindən şairin adı və həm də onun fars dilini yaxşı bilməməsi ortaya ‎çıxır! Bu məsələni bəzi burjua alimləri guya Qətran fars dilinin ancaq “Azəri” ləhcəsini yaxşı ‎bilib, o zaman Xorasanda dəb olan, o günün şeir və danışıq dili sayılan “dəri” ləhcəsini yaxşı ‎bilmədiyi ilə izah etmişlər.3 Hal bu ki, bu belə olmamışdır. Çünki, Qətran özü də şeirlərinin ‎birində fars dilinin “dəri” ləhcəsində şeir yazmasına və bu dildə yazmaq üçün ilk dəfə olaraq ‎diygər şairlərə də yol və qapı açmasına işarə etmişdi:‎

Vər məra bər şeer quyane cəhan rəşk amədi,
Mən dəre şeere dəri bər şaeran nəgoşadəmi.‎

‎...Bu beytdən aydın görünür ki, Qətran Azərbaycanda fars dilinin “dəri” ləhcəsində şeir ‎yazmaqda özünü birinci və ilk cığır açan şair hesab etmişdir. Lakin fars dili anadili olmadığına ‎görə Qətran da diygər azərbaycanlılar kimi bu dildə yaranmış ədəbiyyatı yaxşı öyrənmişdi. Fars ‎dilində isə danışıq bacarığı zəif olmuşdur. O dur ki, Naser Xosrov Ələvi onun haqqında ‎yuxarıdaki qeydi qələmə almışdır. Qətranın bəzi çətin sözlərin mənasını Naser Xosrovdan ‎soruşması məsələsinə gəlincə demək lazımdır ki, bu zaman, yəni Naser Xosrovun Təbrizə gəlib ‎çıxdığı vaxt Qətran özünün məşhur “Əltəfasil” adlı izahlı fars lüğət kitabın tərtib edirdi. Naser ‎Xosrova müraciət edib ondan bəzi sözləri soruşması, görünür həmin kitabın tərtibi ilə əlaqədar ‎olmuşdur.”4 Profesorun daha sonralar Qətranın dilinin türkcə olduğuna dair gətirdiyi dəlilləri ‎buraya almayırıq.‎

Görünür ki, bizi imha siyasətinin fərhəngi binövrəsi, belə- belə təfsir, təvil və yalanlar üzərə ‎qoyulmuşdur. habelə başqa bir “Ədəbi şəxsiyyət” də, dilimizi bilmədiyi halda Dədə Qorqudu ‎bizə çox görmək vəzifəsini ifa üçün qollarını çırmalamışdı. Bizdən Qətransız, Nizamısız, ‎Saibsiz, Dədə Qorqudsuz, (və qadağanlar üzündən Füzulilərdən, Xətailərdən, ‎Nəsimilərdən...xəbərsiz), o söz bu söz bir kütlə yatartdıqdan sonra dilimizə son həmlə başlar. ‎Məzkur “otorite!” bu dəfə Azərbaycan dili qramerini “montaj” buyurdu və bu surətdə hətta öz ‎dilimiz üçün də, dilimizi bilməyənlərdən “qəyyum” ehtiyacımız olduğu- həqarət hissimizy ‎dərinləşdirmək üçün- göstərildi. Bu gobud düzənbazlıqlardan sonra sıra “zəbane ariyəti”, ‎‎“yadeqare moğol” tərcibəndlərinə gəldi. Bu cahilanə və iyrənc yalanlar, “doktor Mohseni”lər və ‎‎“Mostofi”lərin zəhərlədikləri havada və müzaəf istismar və düp- düz istemar zəncirləri altında ‎təkrarlandı. Mədrəsələrdə anadili ilə danışmaq yasaqlandı. Viz və rövzəxanlarımız belə xalqa ‎oların baş düşmədiyi dildə xitab etməyə məcbur edildilər.‎

İndi bu ağır zəncirləri ayaqlarımızdan söküb atmaq imkanı varkən görək vəziyyət nədir?‎

Söylənilən yalanlar, uzun illər davam edən təbliğat və iftiraların cavabı hələ verilməmişdir.‎

Dilimizi yazmaq və oxumaq təşəbbüsü məhduddur. bayramda anadilimizdə kartların yeri ‎boşdur. Mətbuatımız yoxdur. Günlük bir qazet açılmamışdır. Hələ də “Çəngiz gətirdi”, “Moğol ‎götürdü” həzyan və əfsanələrini puça çıxardanlar meydanda yoxdur. Hələ də bir- birimizə öz ‎dilimizdə yazanlarımız azdır.‎

Be xüsus bu iki nəsillik dövrədə, bu qara günlərdə yediyimiz zərbələrin təsirindən çıxmamışıq.‎

İndi belə “əyadiye biqanə” yalanına inananlar az deyildir. Bu töhmət və əfsanəni kökündən ‎qazmaq üçün, bir kiçik misal kafidir:‎

‎1958 də, Bakıda, böyük şair Füzulinin “ən qədim və mükəmməl divanı”nı çap eləyiblər. Bu ‎divan 980 qəməri (1569) ilində tamamlanmış əl yazmasının foto surətidir. Profesor Həmid Araslı ‎bu kitaba bir müqəddimə yazmış və Füzuli divanının daş basma çaplarını tərtib ilə gətirmişdir. ‎Bu müqəddimənin 3 cü səhifəsindən bu qeydi eynən alırıq:‎

‎“Füzuli divanının aşağıdakı nəşrləri vardır: ‎
Təbriz- daş basma 1244 (1828), Təbriz 1266 (1849), Təbriz 1270 (1854), Təbriz 1274 (1857).‎
Divan Füzuli- Bulaq Mətbəəsi- Qahirə- 1254 (1838), Bulaq Mətbəəsi- 1256 (1840). İstanbul- daş ‎basma- 1268 (1851), İstanbul 1268 (1852), İstanbul- mətbəə üsulu ilə- 1284 (1868), İstanbul ‎‎1286 (1870), İstanbul 1288 (1872), İstanbul 1291 (1875), İstanbul 1296 (1879), İstanbul 1308 ‎‎(1915), İstanbul 1924, İstanbul 1948, İstanbul 1950. Xeyvə 1300 (1882). Daşkənd 1311 (1893). ‎Daşkənd 1312 (1894), Daşkənd 1325 (1908), Daşkənd 1334 (1913), Daşkənd 1915. Bakı 1944, ‎Bakı 1958 ”‎

Bu qeyd calib bir nüqtəni işıqlandırır: 1958 miladiyə qədər Füzulinin divanı 33 dəfə nəşr ‎edilmişdir. İlk nəşr 1828 də olmuş. Diqqət etdinizmi harada? Təbrizdə! Sonralar Bulaq (Qahirə) ‎da (1838). İstanbulda isə 1851 də olmuş və Daşkənddə 1893 də. Bakıda isə ancaq 1944 də.‎

İstanbulda ilk dəfə nəşrinə qədər, bu kitab Təbrizdə üç dəfə çap olmuşdur! Demək bizim ‎babalarımızın öz ədəbiyyat və dillərinə o qədər eşqləri var imiş ki, böyük Füzulinin divanı ‎Türkiyə və Qafqaz və sair ölkələrdə çap olmaqdan qabaq hər yerdən əvvəl Təbrizdə çap ‎olmuşdur. O da nə bir dəfə, bəlkə 29 ildə altı dəfə! Demək “bu sözləri” bizim ağzımıza nə ‎Türkiyəlilər, nə Qafqazlılar qoymuşlar. Demək Füzulinin və onun şəxsiyyətində və əsərində ‎dilimizi və ədəbiyyatımızı sevməyi və mənimsəməyi biz həm Türkiyə türklərindən, həm də o ‎taydakılardan çox əvvəl sübut etmişik. Bu eşq bizim içimizdə qaynamış, bizim ellərdə ‎çiçəklənmiş, ilk meyvələrini də burada vermiş.‎

Böyük cinayətlər və xəyanətlər döorəsindən sonradır ki, yadırğamalar vücuda gəlmiş, ağzımıza ‎eyrəti nəğmələr soxulmuş, şeytan ruhumuzu oğurlamış, düşmən höviyyətimizə qəsd etmişdir. ‎Görürsüz, Füzuli divanının müsəlsəl (dalbadal) nəşr dalğaları 1856 da durmuş! Yəni biz yazıb- ‎çap edən rolundan oxucu roluna itələnmişik. Sonraları, yaşadığımız şovonizm cəhənnəmində öz ‎dilimizdə oxumağı belə unutmuşuq.‎

İndi bu tarixi ləhzədə durub düşünək: əski sağlam halımıza dönmək, hər insan kimi öz dilimizdə ‎yazmaq və yaratmaq haqqına malik olmaq və bu haqdan istifadə etmək üçün nə eləməmiz ‎lazımdır: Əlbəttə bir çox şeylər: ən başda, özümüzü tanımaq və bizə aşılanmış bu məlun həqarət ‎hissindən yaxamızı qurtarmaq. Özlüyümüzə, dilimizə, ədəbiyyatımıza iftixar etmək, bu hədəfə ‎keçmişi haqqı ilə öyrənmədən yetişmək olmaz.‎

________________________________________
‎1- özgə
‎2- Profesor Qulamhüseyn Bəygdili, Qətrane Təbriziye İrani, s 16‎
‎3- O cümlədən bax: Zəbih üllah Səfa, Tarixe ədəbiyyat dər İran. Tehran, 1336, s. 442; Seyid Əhməd Kəsrəvi, Qətran şaere ‎Azərbaycan, “Ərməğan “ məcəlləsi, Tehran, 1310, nümrə 12‎
‎4- Profesor Qulamhüseyn Bəygdili, Qətrane Təbriziye İrani, ss. 4. 5.‎

No comments:

Post a Comment