ینی ایلینیز اوغورلو اولسون


May 16, 2013

آذربایجان فولکلوروندا ائستئتیک فیکیرلر

صفر علی‌اکبرلی

چوخ قدیم تاریخه مالیک اولان فولکلور اؤز تشکولونون ایلک دؤورلرینده معنوی مدنیتین، ائله‌‌جه ‌ده اينجه‌صنعتین بوتون ساحه‌لرینین ‏باشلانغیجی‌دیر.‏

SƏFƏR ƏLƏKBƏRLİ
AZƏRBAYCAN FOLKLORUNDA ESTETİK FİKİRLƏR


Çox qədim tarixə malik olan folklor öz təşəkkülünün ilk dövrlərində mənəvi mədəniyyətin, eləcə də ‎incəsənətin bütün sahələrinin başlanğıcıdır.


(قيساديلميش)‏

فولکلوردا فانتاستیک اوبرازلارین مئيدانا گلمه‌سی

چوخ قدیم تاریخه مالیک اولان فولکلور اؤز تشکولونون ایلک دؤورلرینده معنوی مدنیتین، ائله‌‌جه ‌ده اينجه‌صنعتین بوتون ساحه‌لرینین ‏باشلانغیجی‌دیر. سونرالار فولکلور اینکیشاف ائده‌‌رک تدریجن معنوی فعالیتین- بیر ساحه‌سینی-اينجه‌صنعت ساحه‌سینی احاطه ائتمگه ‏باشلامیش‌دیر. محض بو سببدن ک. مارکس فولکلورو ان ائرکن مئيدانا گلن ايجتيماعى شوعور فورماسی کیمی سجيه‌لندیرمیش‌دیر.‏

فولکلورون یارانماسی اینسانلارین بیلاواسيطه امک فعالیتی ایله علاقه‌دار اولوب، عاليملرين دئدیگی کیمی، وحشی‌لیگین سونو، ‏باربارلیغین باشلانغیج دؤورونه تصادوف ائدیر. گئرچکلیگی اوبرازلی شکیلده عکس ائتدیرن ایلک فولکلور نومونه‌لری اساساً تصویری ‏کاراکتئر داشیمیش و بدیعی، عومومی‌لشدیرمه‌لر سوییه‌سینه یوکسله بیلمه‌میش‌دیر.‏

باربارلیغین ایلک دؤوروندن اعتباراً آنا طبیعت اینسانلاری اؤز حاضير محصوللاری ایله،اوبرازلی شکیلده دئسک، بیلاواسيطه اؤز ‏دؤشوندن دئییل، ایستحصال پروسئسینده حیات اوچون یارارلی حالا سالینمیش ثروتلری ایله قیدالاندیریر.‏

ايستحصال تصروفاتی‌نین اینکیشافی بیر طرفدن ايستحصال آلتلرینی، دیگر طرفدن ایسه اینسانلارین گؤروش دایره‌سینی اینکیشاف ‏ائتدیریر. تدریجن داش آلتلر دمیر آلتلرله عوض اولونور، دؤورونون ان موکمل و مورکب آلتی اولان اوخ و یای مئيدانا گلیر. دولوسچولوق ‏یارانیب اینکیشاف ائدیر. باربارلیغین ایلک دؤورلریندن باشلایاراق اکینچی‌لیک، صنعتکارلیق و مالدارلیق کیمی تصروفات ساحه‌لری ‏یارانیب اینکیشاف ائتمگه باشلاییر. بئله‌لیکله، ايستحصالین اینکیشافی ایله علاقه‌دار ایضافی محصولون مئيدانا گلمه‌سی بیر طرفدن ‏جمعیتین صینیفلره پارچالانماسینی حاضیرلاییر، دیگر طرفدن ایسه اینسانلار اوچون آسوده واختین یاراینماسینا سبب اولور. اودور کی، ‏آغیر امکدن سونرا اونلاری اگلندیرن، یورغونلوقلارینی اونوتدوران و هم ده اونلاری معنوی جهتدن قیدالاندیران یئنی بیر ساحه‌نین ‏یارانماسینا احتیاج دوغور.‏

بئله‌لیکله، معنوی احتیاج مادی طلباتین آرتماسی ایله قیریلماز صورتده باغلی اولموشدور. سجيه‌وی حالدیر کی، فولکلورون ایلک ‏نومونه‌لری اینسانین مادی طلباتی ایله بیلاواسيطه علاقه‌ادار اولموش و اونون ايقتيصادی طلبلرله باغلی ایستک و آرزولارینی ایفاده، ‏ائتمیشدیر. بو جهته خوصوصی فیکیر وئرن پلئخانوف ایلک امک نغمه‌لرینی اوبرازلی شکیلده «قارین نغمه‌لری» آدلاندیرمیش‌دیر.‏

او بئله نتیجه‌یه گلمیشدیر کی، اینسانلارین ايقتيصادی طلبلری ایستک و آرزولاری ایله باغلی ایلک فولکلور نومونه‌لری یا تامامیله یا دا ‏قیسمن محبت موتیولریندن محروم اولموشدور. دئمک مادی طلبات اینکیشافین موعین مرحله‌سینده معنوی طلباتی دوغورموشدور کی، بو دا ‏اؤزونون ایلک اوبرازلی ایفاده‌سینی فولکلوردا تاپا بیلمیشدیر.‏

ایلک فولکلور نومونه‌لری اوچون خاراکتئریک اولان ایکینجی بیر خوصوصیت اودور کی، بو نونونه‌لر تصویر اولوب، حاديثه و ‏پرئدمئتلره مخصوص سبب علاقه‌لرینه نفوذ ائده بیلمیر. بو نؤقطه‌یی نظردن ايبتيدايى ایجماع جمعیتی‌نین باشلانغیجی اینسانلارین گؤروش ‏دایره‌سینه، دوشونجه و تفکور طرزینه گؤره بشریتین اوشاقلیق مرحله‌سینی خاطیرلادیر.‏

اوشاق ایلک دفعه اطراف موحیطده‌کی پرئدمئتلره نظر سالدیقدا اونو همین پرئدمئتلرین ندن اؤترو اولماسى، نئجه عمله گلمه‌سی اصلا ‏ماراقلاندیرمیر بو دؤورده اوشاق اوچون ان واجیب اولان پرئدمئتین خاریجی گؤرونوشودور اوشاق دیل آچیب دانیشماغا باشلادیقدا ایسه ‏او، پرئدمئتلرین «نه‌دن اؤترولوگو» ایله دئییل، «نه‌لیگی» ایله ماراقلانیر.‏

طبیعتله موباریزه‌ده حدیندن آرتیق ضعیف اولان اینسان اؤزونو اونا قارشی قویا بیلمیر. بو موباریزه‌ده او، ان عادی، ضعیف حمله‌لره بئله ‏تاب گتیرمه‌ییب آسانلیقلا مغلوبیته دوچار اولور. اینسان یالنیز طبیعتله آچیق و گرگین موباریزه‌یه گیریشدیکدن سونرا کورطبیعی قووه‌‌لرین ‏عظمت و گوجونو حيس ائتمگه باشلاییر. کورطبيعی قووه‌‌لرین اینسان گوجو قارشیسیندا بؤیوک اوستونلوگه مالیک اولدوغونو دویدوقدان ‏سونرا اوندا فؤوق‌الطبيعی قووه‌‌لرین وارلیغینا اینام عمله گلیر. محض بونا گؤره ده بدیعی عومومی‌لشدیرمه‌لر سوییه‌سینه یوکسلمه‌ین و ‏عادی تصویری کاراکتئر داشییان ایلک اینجه‌صنعنت نومویه‌لرینده طبیعت قووه‌‌لرینین فؤوق‌الطبيعی شکله سالینماسینا راست گلیمیریک. ‏اونا گؤره ده بو دؤورون اينجه‌صنعت نومونه‌لرینه دینی مضمون یاددیر. همین صنعت نومونه‌لری اساساً قایالارا، ماغارالارا حک ‏ائدیلمیش موختلیف تصویرلردن، امک نغمه‌لریندن، رقصلردن و سایره‌دن عبارت اولموشدور. بو کیمی ایلک فولکلور نومونه‌لری اینسانین ‏بیلاواسيطه مادی طلباتی ایله علاقه‌دار صنعت نومونه‌لری ایدی. ایلک اينجه‌صنعت نومونه‌لریندن فرقلی اولاراق دینی تصوورلرین مئيدانا ‏گلمه‌سی حاديثه و پرئدمئتلرین سبب علاقه‌لرینین آشکار ائدیلمه‌سینه جهد گؤستریلمه‌سی ایله باغلیدیر.‏

بئله‌لیکله، دینی تصوورلر اینسان ایدراکی‌نین موعین اینکیشاف پیلله‌سینده مئيدانا گلیر. دینین یارانماسی اوچون بشری ایدراک اؤزونون ‏اینکیشافی‌نین ائله بیر مرحله‌سینه یوکسلمیش‌دیر کی، بو مرحله‌ده کونکرئت تجروبی فعالیت اساسیندا توپلانمیش فاکتلار عمومی، موجرد ‏فیکیرلر دوغورا بیلسین. دئمه‌لی، تجروبی فعالیت ایله سیخ باغلی اولان ایدراک جانلی موشاهیده‌دن موجردلشمگه دوغرو یوکسلیر. ‏ایدراکین بو ایستیقامتی همیشه علمی-نظری بیلیکلرین یارانماسینا گتیریب چیخارمیر. بو پروسئسده اینسانین آرزو و ایستکلرینی ایفاده ائد‌ن ‏موترقی و حیاتی فیکیرلرله یاناشی بیر چوخ یانلیش آسسوسیاسییالار، تحریف اولونموش فانتاستیک تصوورلر ده مئيدانا گلیر. بو جور ‏ایدئیالار، فیکیرلر، تصوورلر اؤزونون اوبرازلی ایفاده‌سینی فولکلورون ان قدیم ساحه‌لریندن بیری ساییلان اساطیرلرده تاپیر. بو معنادا ‏علمی فیکیرلرین، اينجه‌صنعتین و دینی تصوورلرین یارانماسیندا اساطیرلرین رولو میثیل‌سیز اولموشدور.‏

علم.، اينجه‌صنعت و دین کیمی ايجتيماعى شوعور فورمالارینین یارانماسیندا اساطیرلرین موهوم اهمیتی واردیر. آنجاق ايجتيماعى شوعور ‏فورمالاری نه قدر قارشیلیقلی علاقه‌ده اولسالار دا بیر-بیرینی دوغورمور. اونلارین، او جومله‌دن، اساطیرلرین یارانماسی‌نین باشلیجا، ‏موعين‌ائدیجی عاميلی ايجتيماعى وارلیق‌دیر.‏

فانتاستیک بدیعی اوبرازلارین یارانماسیندا شوبهه یوخ کی، اساطيرلرین رولو بؤیوکدور. لاکین گئنیش شرح طلب ائد‌ن بو موهوم ‏پروبلئمین حلینی بو يازيدا وئرمک ایمکان خاریجینده‌دیر.‏

ايستحصال فعالیتی‌نین گئنیشلنمه‌سی ایله علاقه‌دار طبیعته داها چوخ یاخینلاشان اینسان بیر طرفدن اونون معمالارینا بلد اولور، دیگر ‏طرفدن ایسه اینسانین گؤزلری اؤنونده قارانلیق قالان سیرلر، «شئی اؤزونده‌لر» عالمی آچیلیر. اینسانین منیمسه‌مگه، اؤیرنمگه جان آتدیغی ‏بیر چوخ طبیعت حاديثه‌لری اؤز «سیرلرینی» درحال و آسانلیقلا اینسانلارا وئرمیر.‏

طبیعت حاديثه‌لرینی درک ائتمک یولوندا بشریت چوخلو اوغورسوزلوقلارا، محرومیتلره دوچار اولموشدور. بو اوغورسوزلوقلار ایسه ‏اینسانین طبیعتله «ال‌به‌یاخا» ووروشماسی پروسئسینده باش وئرمیشدیر. دئمه‌لی، نه قده‌ر کی، اینسان طبیعتله آچیق موباریزه‌یه ‏گیریشمه‌میشدی، او، طبیعت قووه‌‌لریندن کناردا قالیر، اونلارین عظمتینی دویا بیلمیردی. ائله کی، ايستحصالین اینکیشافی ایله علاقه‌دار ‏اينسانلا طبیعت آراسیندا اونسیت داها گئنیش میقیاس آلیر، اوندا اینسان طبیعت قووه‌‌لرینین تأثیرینه داها چوخ معروض قالماقلا کیفایتلنمیر، ‏هم ده اونلاری خئییر و شر، فایدالی و ضررلی و س. قووه‌‌لر کیمی اؤز تفکور طرزینه اویغون شکیلده تحلیل ائده‌‌رک قیمتلندیریر.‏

البته، ایجتیمايی اینکیشافین ایلک دؤورلرینده طبیعت اینسان اوچون اسرارانگیز قووه‌‌لرله دولو بیر عالمدیر، هم ده بو قووه‌‌لر جمعیتین ‏اینکیشافی‌نین موعین اینکیشاف دؤورونه قدر امک فعالیتی‌نین احاطه دایره‌سی‌نین گئنیشلنمه‌سی ایله علاقه‌دار چوخالیر. لاکین زامان ‏کئچدیکجه محصولدار قووه‌‌لرین اینکیشافی نتیجه‌سینده اینسان ذکاسی طبیعتی فتح ائتمگه باشلاییر. اؤزونون حقیقی ماهیتینی اینسان ‏ذکاسیندان گیزلی ساخلایا بیلمه‌ین طبیعت حاديثه‌لری تدریجن اونا تسلیم اولور و اؤز اسرارانگیزلیگینی ایتیریر.‏

ایلک دینی تصوورلرین یارانماسی فؤوق‌الطبيعی گؤ رونن حاديثه وو پرئدمئتلرین موقددسلشدیریلمه‌سی ایله باغلی‌دیر. بئله‌لیکله، ايبتيدايى ‏دینی تصوورلرده» بیری فئتیشیزم‌دیر. فئتیشیزم طبیعتده‌کی موختلیف اش- یالارین و جیسملرین موقددسلشدیریلمه‌سی و اونلا- را سیتاییش ‏ائدیلمه‌سی ایله علاقه‌داردیر. ايبتيدايى اینسان- لار بوتون طبیعت جیسملرینی دئییل، «قئیری-عادی» گؤرو- ننلری، مثلاً، مئتئوریت داشینی، ‏وولکان پوسکورن یئرلری و س. موقددسلشدیرمیشلر. سونرالار فئتی- شیزمی، آنیمیزم، توتئمیزم. کیمی ايبتيدايى دینی تصوور- لر عوض ‏ائتمیش‌دیر.‏

آنیمیزمین یارانماسی خاریجی عالمین درک ائدیلمه- سینین نی-سبتن اینکیشاف ائتمیش دؤورونه عاییددیر. بو ته- سووور طبیعت ‏حاديثه‌لرینین جانلی‌لاشدیریلماسی ایله علاقه‌دار یارانمیشدیر. ايجتيماعى اینکیشافین موعین دؤورونده اینسانلار ائله گومان ائدیرلر کی، ‏گویا طبیعتده مؤوجود اولان هر شئی روحا مالیکدیر و بوتون پرئدمئتلر همین روحلار طرفیندن ایداره اولونور. بئله‌لیکله، اینسانلاردا ‏تدریجن یانلیش بیر اعتيقاد مئيدانا گلیر کی، بوتون پرئدمئتلر روحا مالیک اولدوغو تقدیرده بوتون روحلاری ایداره ائد‌ن عالی روح دا ‏مؤوجود اولمالیدیر. نهایت، عالی روحلارین وارلیغینا اینام اینسانلاردا اونلارا سیتاییشله بیرلشیر، یعنی علی روحلار تدریجن ‏موقدس‌لشدیریلمگه باشلاییر.‏

آنیمیست دینی تصوورلرین یارانماسی نتیجه‌سینده فولکلورا مخصوص بدیعی اوبرازلارا آنیمیستیک کئیفیتلر شامیل ائدیلیر. اونا گؤره ده ‏ايبتيدايى ایجماع جمعیتی‌نین فولکلوروندا آنتروپومورفیک، زوومورفیک، آنتروپوپاتیک، آنیماتیک، هابئله آنیمیستیک اوبرازلار مئیدایا ‏گلیر.*‏

دئییلنلردن آیدیندیر کی، ايبتيدايى ایجماع دؤورونون معنوی مدنیتی‌نین سجيه‌وی قانونااویغونلوقلاری اولموشدور. بو قانونااویغونلوقلاری ‏اؤیرنمه‌دن فولکلوردا مئيدانا گلن و چوخ زامان بیزه آنلاشیلماز گؤرونن بدیعی اوبرازلارین یارانما سببلرینی و ماهیتینی آشکارا چیخارا ‏بیلمریک.‏

همین فیکرین ایضاحی اوچون ميثاللارا موراجيعت ائدک. «شاهزاده و قورباغا» (آذربایچان ناغیللاری، ۴- جو جیلد) ** ناغیلیندا ‏قورباغا دؤنوب گؤزل بیر قیز اولور و همین قیز اینسانا اره گئدیر. «ایلان و قیز» (آذربایجان ناغیللاری، ۴-جو جیلد) ناغیلیندا ایلان -‏اژداها قیزا چئوریلیر و اینسانا اره گئدیر. بیر مودتدن سونرا اونلارین اوشاقلاری دا اولور. ناغیلدا ماراقلی بیر ائپیزود وار: گویا بیر ‏مودت یاشادیقدان سونرا ایلان اژداهایا، اژداها دا گؤزل قادین شکلینه دوشور.‏

فولکلورداکی بو کیمی زوومورفیک اوبرازلار سؤز یوخ کی، طبیعی حاديثه‌لرین ماهیتینی درک ائتمکدن اوزاق اولان، اینسانلار ایله ‏حئيوانلار آراسیندا بیلاواسيطه قوهوملوق علاقه‌لری آختاریب تاپماغا جهد گؤسترن، هابئله اینسانلارا مخصوص ايجتيماعى موناسیبتلرین ‏حئيوانلارا دا خاص اولدوغونو دوشونن ايبتيدايى اینسانین سادلؤوح فیکیرلری ایدی. ايبتيدايى اینسان نینکی ايجتيماعى موناسیبتلرین ‏حئيوانلارا دا عایید اولدوغونو ايديعا ائدیر، هم ده بئله قناعته گلیر کی، بو کیمی موناسیبتلر بیتکیلر آراسیندا دا واردیر. «گؤیچک فاتما» ‏‏(آذربایجان ناغیللاری، ۳-جو جیلد) ناغیلیندا اوغلان دؤنوب بیر بوینوزوندان بال، دیگر بوینوزوندان یاغ وئرن اینک اولور. «یئتیم ‏ایبراهیم» (آذربایجان ناغیللاری، ۳-جو جیلد) ناغیلیندا گؤزل قیزین بورنوندان دوشن بیر داملا قان ابدی سولمایان گوله چئوریلیر. «نار ‏قیزی» (آذربایجان ناغیللاری، ۳-جو جیلد) ناغیلیندا ایسه قیز قیزیلگول کولونا چئوریلیر.‏

آذربايجان فولکلورونون روایتلر، ناغیللار، داستانلار کیمی ژانرلاریندا جئیران-قیز، گؤیرچین-قیز، ایلان-قیز و س. بدیعی اوبرازلارا ‏راست گلیریک. فولکلورون یارانماغا باشلادیغی ایلک دؤورلرده طبیعت حاديثه‌لرینه اینسانی خوصوصیتلرین وئریلمه‌سی ایله علاقه‌دار ‏آنتروپومورفیک طبیعت جیسیملرینین و قووه‌‌لرینین اینسانی‌لشدیریلمه‌سی ایله علاقه‌دار ایسه آنتروپوپاتیک بدیعی اوبرازلار یارانیر. «یئتیم ‏ایبراهیم و سؤوده‌گر» ناغیلیندا دا بئله بیر ائپیزود واردیر: ایبراهیم دیولر طرفیندن اسیر آلینمیش خورشید خانیمی خيلاص ائتمک ایسته‌ییر. ‏فورصت تاپان کیمی خورشید خانیم آتا مینه‌رک ، ایبراهیمله بیرلیکده دیولرین مسکنیندن قاچیر. بیر مودت یول گئتدیکدن سونرا اونلاری ‏آرخادان نه ایسه قارا بیر قووه‌ تعقیب ائتمگه باشلاییر. همین قووه‌ آز قالیر کی، اونلارین هر ایکیسینی محو ائتسین. بو حاديثه ناغیلدا بئله ‏تصویر اولونور:‏

‏«خورشید ایبراهیمه دئدی: ‏
‏- گئری باخ، گؤر نه گؤرورسن؟ ‏
‏- اوزاقدا قارا دومان گؤرونور. ‏
‏- آی آمان، آتی قامچیلا، او قارا دومان دیودی، گلیر... ‏
بیر مودت کئچندن سونرا خورشید یئنه دئدی: ‏
‏- ایبراهیم، گئری باخ، گؤر ایندی نه گؤرورسن؟ ‏
‏- چوخ قارانلیق، چووغون چیسکین گؤرونور، کولک اسیر، قارماقاریشیق سسلر ائشیدیلیر. ‏
‏- آی آمان، دیو لاپ یاخینلاشیب... ‏
بیر نئچه گون ده یول گئتدیلر، سونرا خورشید دئدی: ‏
‏- ایبراهیم، گئری باخ، گؤر ایندی نه گؤرورسن؟. ‏
ایبراهیم گئری باخیب دئدی: ‏
‏- قارا دومان لاپ یاخینا گلیب، بیزی بورومک ایسته‌ییر، قارا یاغیش یاغیر، کولک اسیر. ‏
‏- ایبراهیم، قارا دومان دیودی، یاغیش و کولک ده اونون شاللاغیندان قالخان توزدو...»***‏

ميثالدان گؤروندوگو کیمی اینسان حیاتینی تهلوکه قارشیسیندا قویان قارا دومان، چووغون، قارا یاغیش، کولک طبیعت قووه‌‌لری کیمی ‏دئییل، شوعورلو صورتده حرکت ائد‌ن بیر وارلیق کیمی تصویر اولونور. قارا دومان سانکی دوشونجه‌لی صورتده اؤز دوشمنینی قووور، ‏اونو محو ائتمک ایسته‌ییر. اؤزو ده بو دومان آتلی‌دیر. اونون الینده شاللاغی دا وار. قارا یاغیشلا کولک ایسه اونون شاللاغی‌نین سسی و ‏توزودور.‏

گؤروندوگو کیمی، بیر سیرا طبیعت حاديثه‌لرینه اینسانی خصوصیتلر وئریلرکن اونلارا مخصوص خاریجی فورما ساخلانیلیر، اینسانی ‏علامتلر ایسه حرکت، دانیشیق و س. واسطه‌سیله تظاهور ائتدیریلیر. فولکلوردا آنتروپومورفیک بدیعی اوبرازلار بو یول ایله یارانیر.‏

آنتروپومورفیک اوبرازلاردان فرقلی اولاراق آنتروپاپاتیک اوبرازلار طبیعت جیسیملری و قووه‌‌لرینین اینسانی‌لشدیریلمه‌سی‌نین نتیجه‌سی ‏کیمی مئيدانا گلیر. مثلاً، «شاهزاده موطالیب» (آذربایجان ناغیللاری، ۱-جی جیلد) ناغیلیندا بئله بیر ائپیزود وار: «بیردن گؤی گورولدادی، ‏شومشه‌رک اوینادی، هاوا قارانلیقلاشدی، بیر پارچا بولود هئیبت‌نن ائندی. ائله بیر قیامت اولدو کی، ارست مشر(عرصه محشر) باشلادی، ‏بولود دوز ائندی، پادشاهین قاباغیندا پارچالاندی، اورتاسیندان بیر آلما توللانیب دوز پادشاهین قاباغینا دوشدو.»‏

بیر مودتدن سونرا همین احوالات ناغیلدا آشاغیداکی شکیلده تکرارلانیر:‏

‏«پادشاه یئنه کولفیرنگی‌ده اگلشیب دیزلرینی قوجاقلاییب قم دریاسینا باتمیشدی کی، بیر ده گؤردو همین مینوال ایله قیامت باشلادی، قارا ‏بولود ائندی، پارچالاندی، ایچیندن بیر قوجا قاری چیخدی».‏

ناغیلدا هاوانین قارالماسی، گؤیون گورولتوسو، شیمشک چاخماسی سانکی گوجلو یاغیش یاغاجاغینا ایشاره‌دیر. لاکین بونون عوضینده ‏قارا بولود قوجا قاری شکلینده آشکارا چیخیر. ناغیلدان گؤروندوگو کیمی بورادا طبیعت حاديثه‌سی اولان بولودا اینسانی خوصوصیتلر ‏آشیلانیر.‏

‏«تاپدیق» (آذربایجان ناغیللاری، ۳-جو جیلد) ناغیلیندا طبیعت قووه‌‌لری و جیسیملرین اینسانی‌لشدیریلمه‌سی‌نین داها تیپیک نومونه‌لرینه ‏راست گلیریک. همین ناغیلدا گؤستریلیر کی، گون خانیم ظولمت پادشاهی‌نین اوغلو توفان دیوه عاشیق اولموشدور. گون خانیم هر آخشام ‏قاف داغی‌نین باشیندا توفان دیوله گؤروشور، سونرا دا قاف داغینی آشاراق بوتون گئجه‌نی توفان دیوین قوینوندا کئچیریر. سحر ایسه ‏اورادان چیخاراق بوتون دونیانی ایشیقلاندیریر.‏

گون خانیم توفان دیوی سئودیگینی قیزی شمس‌دن گیزلی ساخلاییر. چونکی گون خانیمین قیزی شمس آناسی‌نین آی کیمی گؤزل اوغلانی ‏سئومه‌ییب توفان دیو کیمی قارا عیفریته عاشیق اولماسیندان ناراضی‌دیر. آناسی‌نین توفان دیوه آشیق اولدوغونو بیلدیکده شمس توفان دیوی ‏اؤلدورمکله آناسیندان اینتیقام آلماق ایسته‌ییر. گون خانیم ایسه توفان دیوله البیر اولوب اونلارین آزاد سئویشمه‌سینه مانع اولان اؤز قیزی ‏شمسی اؤلدورمک ایسته‌ییر. اودور کی، توفان دیو بیر نئچه دفعه باغچادا گئجه‌له‌ین شمسین باشینا بیر قایا پارچاسی سالیب اؤلدورمک ‏ایسته‌ییرسه ده بونا نایل اولا بیلمیر. اؤزو ده بیلمه‌دن اؤز باجیسی شمسه عاشیق اولان تاپدیق هر دفعه باجیسینی اؤلومدن خيلاص ائدیر.‏

ناغیلدان گؤروندوگو کیمی طبیعت قووه‌‌لرینه و جیسملرینه عایید ائدیلن موناسیبتلر اینسانی موناسیبتلردیر. بوندان علاوه، اونلار هم ده ‏عادی آداملار کیمی تصویر اولونورلار. بو قهرمانلار سئویب-سئویلیر، قیسقانیر، فرحلنیر، قوصه‌لنیر، اؤلور، دوغولور و س. «تاپدیق» ‏ناغیلیندا شمس، گون خانیمین قیزیدیر. تاپدیق ایسه گون خانیمین توفان دیوله خلوتی ایزدیواجیندان تؤره‌ین اوغلودور. گون خانیم اونو قیزی ‏شمسدن گیزلتمک اوچون آتمیشدیر. او دا سولئیمان آدلی بیر تاجیره راست گلمیشدیر. سولئیمان تاجیر ایسه همین اوشاغی تاپدیغی اوچون ‏اونون آدینی تاپدیق قویموشدور.‏

خالق تفکورونون یاراتدیغی بو جور فانتاستیک اوبرازلارا خاص اولان موهوم خوصوصیتلردن بیری اودور کی، بو اوبرازلارین هر ‏بیری اؤز واختیندا، یعنی موعین تاریخی زمین اوزرینده یارانیر. اونا گؤره ده بئله اوبرازلارین یارانماسی فولکلورون اینکیشافینداکی ‏قانونااویغونلوقلارلا باغلیدیر. بو اوبرازلار ايجتيماعى اینکیشافین آیری-آیری مرحله‌لرینده فولکلور یارادیجیلارینین گئرچک‌لیگه ‏ائستئتیک موناسیبتلرینین محصولو کیمی مئيدانا گلیر، همین ائستئتیک موناسیبت فولکلور یارادیجیلارینین دونیاباخیشی ایله باغلیدیر. ‏اینسانین وارلیغا ائستئتیک موناسیبتی‌نین ایدئولوژی اساسینی اونون دونیاباخیشی تشکیل ائدیر.‏

فولکلورداکی بدیعی اوبرازلارا بئله بیر خوصوصیت ده خاص‌دیر کی، دونیاباخیشی‌نین محدودلوغو اوزوندن اینسانا یئنیلمز و اسرارانگیز ‏قووه‌ کیمی گؤرونن طبیعت حاديثه‌لری اینسانی‌لشدیریلرکن اونلار بو و یا دیگر درجه‌ده ایدئال‌لاشدیریلیر.‏

ان باشلیجاسی ایسه اوندان عيبارتدیر کی، بو اوبرازلار طبیعت قانونلارینی درک ائتمکدن هله چوخ اوزاق اولان اینسان تفکورونون ‏محصولو کیمی مئيدانا گلیر. لاکین بو گؤستریلنلر قدیم اینسانین طبیعت حاديثه‌لرینین سببینی آشکار ائتمک نامینه نه اوچون بئله غریبه ‏اصوللارا ال آتدیغینی، یوللار اویدوردوغونو ایضاح ائتمیر. بو کئیفیتی همین اویدورمالارین مئيدانا گلدیگی دؤورده اینسانلار آراسیندا ‏مؤوجود اولان ايستحصال موناسیبتلری و هم ده بو موناسیبتلر اساسیندا مئيدانا گلان ايجتيماعى شوعور فورمالاری موعين‌لشدیریر، اونا ‏گؤره ده فولکلورون ائرکن ژانرلارینین آیری-آیری خالقلارین کئچمیش تاریخینی و حیات طرزینی اؤیرنمک اوچون خوصوصی اهمیتی ‏واردیر.‏

‏* - آنتروپومورفیزم - طبیعت قووه‌‌لرینین و حاديثه‌لرینین، هابئله فؤوق‌الطبيعى وارلیقلارین اینسانی‌لشدیریلمه‌سی، اینسان صورتینده تجسوم‌لشديریلمه‌سی دئمکدير. ‏
‏ آنتروپوپاتیزم - طبیعت قووه‌‌لرینین اینسانا چئوریله بیلمه خوصوصیتلرینه مالیک اولدوغونو ايديعا ائد‌ن تصووردور. ‏
‏ آنیماتیزم- طبیعتین بوتؤولوکده وا اونون آیری-آیری قووه‌ و حاديثه‌لرینین شخص‌سیز جانلاندیریلماسی دئمکدیر. ‏
‏ آنیمیزم- روحلارین مؤوجودلوغونا اینام دئمکدیر. ‏
‏ زوومورفیزم-آللهلارین حئيوان شکلینده تصویری و یاخود حئيوانلارین ایلاهی‌لشدیریلمه‌سی دئمکدیر. ‏
‏** - پارانتئز ايچينده گؤستریلن رقم بئش جیلدده بوراخیلمیش «آذربایجان ناغیللاری»نا عاییددیر. ‏
‏*** - آذربایجان ناغیللاری، ۳-جو جیلد، ص. 100. ‏

SƏFƏR ƏLƏKBƏRLİ

‎(qısadılmlş)‎
FOLKLORDA FANTASTİK OBRAZLARIN MEYDANA GƏLMƏSİ ‎

Çox qədim tarixə malik olan folklor öz təşəkkülünün ilk dövrlərində mənəvi mədəniyyətin, eləcə də ‎incəsənətin bütün sahələrinin başlanğıcıdır. Sonralar folklor inkişaf edərək tədricən mənəvi fəaliy yətin- bir ‎sahəsini-incəsənət sahəsini əhatə etməyə başlamışdır. Məhz bu səbəbdən K. Marks folkloru ən erkən ‎meydana gələn ictimai şüur forması kimi səciyyələndirmişdir.‎

Folklorun yaranması insanların bilavasitə əmək fəaliyyəti ilə əlaqədar olub, alimlərin dediyi. kimi, vəhşiliyin ‎sonu, barbarlığın başlanğıc dövrünə təsadüf edir. Gerçəkliyi obrazlı şəkildə əks etdirən ilk folklor ‎nümunələri əsasən təsviri xarakter daşımış və bədii, ümumiləşdirmələr səviyyəsinə yüksələ bilməmişdir.‎

Barbarlığın ilk dövründən etibarən ana təbiət insanları öz hazır məhsulları ilə,obrazlı şəkildə desək, bilavasitə ‎öz döşündən deyil, istehsal prosesində həyat üçün yararlı hala salınmış sərvətləri ilə qidalandırır.‎

İstehsal təsərrüfatının inkişafı bir tərəfdən istehsal alətlərini, digər tərəfdən isə insanların görüş dairəsini ‎inkişaf etdirir. Tədricən daş alətlər dəmir alətlərlə əvəz olunur, dövrünün ən mükəmməl və mürəkkəb aləti ‎olan ox və yay meydana gəlir. Dulusçuluq yaranıb inkişaf edir. Barbarlığın ilk dövrlərindən başlayaraq ‎əkinçilik, sənətkarlıq və maldarlıq kimi təsərrufat sahələri yaranıb inkişaf etməyə başlayır. Beləliklə, ‎istehsalın inkişafı ilə əlaqədar izafi məhsulun meydana gəlməsi bir tərəfdən cəmiyyətin siniflərə ‎parçalanmasını hazırlayır, digər tərəfdən isə insanlar üçün asudə vaxtın yarainmasına səbəb olur. Odur ki, ‎ağır əməkdən sonra onları əyləndirən, yorğunluqlarını unutduran və həm də onları mənəvi cəhətdən ‎qidalandıran yeni bir sahənin yaranmasına ehtiyac doğur.‎

Beləliklə, mənəvi ehtiyac maddi tələbatın artması ilə qırılmaz surətdə bağlı olmuşdur. Səciyyəvi haldır ki, ‎folklorun ilk nümunələri insanın madi tələbatı ilə bilavasitə əlaqadar olmuş və onun iqtisadi tələblərlə bağlı ‎istək və arzularını ifadə, etmişdir. Bu cəhətə xüsusi fikir verən Plexanov ilk əmək nəğmələrini obrazlı şəkildə ‎‎«qarın nəğmələri» adlandırmışdır.‎

O belə nəticəyə gəlmişdir ki, insanların iqtisadi tələbləri istək və arzuları ilə bağlı ilk folklor nümunələri ya ‎tamamilə ya da qismən məhəbbət motivlərindən məhrum olmuşdur. demək maddi tələbat inkişafın müəyyən ‎mərhələsində mənəvi tələbatı doğurmuşdur ki, bu da özünün ilk obrazlı ifadəsini folklorda tapa bilmişdir.‎

İlk folklor nümunələri üçün xarakterik olan ikinci bir xüsusiyyət odur ki, bu nünunələr təsvir olub, hadisə və ‎predmetlərə məxsus səbəb əlaqələrinə nüfuz edə bilmir. Bu nöqteyi nəzərdən ibtidai icma cəmiyyətinin ‎başlanğıcı insanların görüş dairəsinə, düşuncə və təfəkkür tərzinə görə bəşəriyyətin uşaqlıq mərhələsini ‎xatırladır.‎

Uşaq ilk dafə ətraf mühitdəki predmetlərə nəzər saldıqda onu həmin predmetlərin nədən ötrü olması, necə ‎əmələ gəlməsi əsla maraqlandırmır Bu dövrdə üşaq üçun ən vacib olan predmetin xarici görünüşüdür Uşaq ‎dil açıb danışmağa başladıqda isə-o, predmetlərin «nədən ötrülüyü» ilə deyil, «nəliyi» ilə maraqlanır.‎

Təbiətlə mübarizədə həddindən artıq zəif olan insan özünü ona qarşı qoya bilmir. Bu mübarizədə o, ən adi, ‎zəif həmlələrə belə tab gətirməyib asanlıqla məğlubiyyətə düçar olur. İnsan yalnız təbiətlə açıq və gərgin ‎mübarizəyə girişdikdən sonra kortəbii qüvvələrin əzəmət və gücünü hiss etməyə başlayır. Kortəbii qüvvələrin ‎insan gücü qarşısında böyük üstünlüyə malik olduğunu duyduqdan sonra onda fövqəltəbii qüvvələrin ‎varlığına inam əmələ gəlir. Məhz buna görə də bədii ümumiləşdirmələr səviyyəsinə yüksəlməyən və adi təsviri ‎xarakter daşıyan ilk incəsənət nümuiələrində təbiət qüvvələrinin fövqəltəbii şəklə salınmasına rast gəlimirik. ‎Ona görə də bu dövrün incəsənət nümunələrinə dini məzmun yaddır. Həmin sənət nümunələri əsasən ‎qayalara, mağaralara həkk edilmiş müxtəlif təsvirlərdən, əmək nəğmələrindən, rəqslərdən və sairədən ibarət ‎olmuşdur. Bu kimi ilk folklor nümunələri insanın bilavasitə maddi tələbatı ilə əlaqədar sənət nümunələri idi. ‎İlk incəsənət nümunələrindən fərqli olaraq dini təsəvvürlərin meydana gəlməsi hadisə və predmetlərin səbəb ‎əlaqələrinin aşkar edilməsinə cəhd göstərilməsi ilə bağlıdır.‎

Beləliklə, dini təsəvvürlər insan idrakının müəyyən inkişaf pilləsində meydana gəlir. Dinin yaranması üçün ‎bəşəri idrak özünün inkişafının elə bir mərhələsinə yüksəlmişdir ki, bu mərhələdə konkret təcrübi fəaliyyət ‎əsasında toplanmış faktlar ümumi, mücərrəd fikirlər doğura bilsin. Deməli, təcrübi fəaliyyət ilə sıx bağlı olan ‎idrak canlı müşahidədən mücərrədləşməyə doğru yüksəlir. İdrakın bu istiqaməti həmişə elmi-nəzəri biliklərin ‎yaranmasına gətirib çıxarmır. Bu prosesdə insanın arzu və istəklərini ifadə edən mütərəqqi və həyati fikirlərlə ‎yanaşı bir çox yanlış assosiasiyalar, təhrif olunmuş fantastik təsəvvürlər də meydana gəlir. Bu cür ideyalar, ‎fikirlər, təsəvvürlər özünün obrazlı ifadəsini folklorun ən qədim sahələrindən biri sayılan əsatirlərdə tapır. Bu ‎mənada elmi fikirlərin, incəsənətin və dini təsəvvürlərin yaranmasında əsatirlərin rolu misilsiz olmuşdur.‎

Elm., incəsənət və din kimi ictimai şuur formalarının yaranmasında əsatirlərin mühüm əhəmiyyəti vardır. ‎Ancaq ictimai şüur formaları nə qədər qarşılıqlı əlaqədə olsalar da bir-birini doğurmur. Onların, o cümlədən, ‎əsatirlərin yaranmasının başlıca, müəyyənedici amili ictimai varlıqdır.‎

Fantastik bədii obrazların yaranmasında şübhə yox ki, əsatirlərin rolu böyükdür. Lakin geniş şərh tələb edən ‎bu mühüm problemin həllini bu yazıda vermək imkan xaricindədir.‎

İstehsal fəaliyyətinin genişlənməsi ilə əlaqədar təbiətə daha çox yaxınlaşan insan bir tərəfdən onun ‎müəmmalarına bələd olur, digər tərəfdən isə ineanın gözləri önündə qaranlıq qalan sirlər, «şey özündələr» ‎aləmi açılır. İnsanın mənimsəməyə, öyrənməyə can atdığı bir çox təbiət hadisələri öz «sirlərini» dərhal və ‎asanlıqla insanlara vermir.‎

Təbiət hadisələrini dərk etmək yolunda bəşəriyyət çoxlu uğursuzluqlara, məhrumiyyətlərə düçar olmuşdur. Bu ‎uğursuzluqlar isə insanın təbiətlə «əlbəyaxa» vuruşması prosesində baş vermişdir. Deməli, nə qədər ki, insan ‎təbiətlə açıq mübarizəyə girişməmişdi, o, təbiət qüvvələrindən kənarda qalır, onların əzəmətini duya bilmirdi. ‎Elə ki, istehsalın inkişafı ilə əlaqədar insanla təbiət arasında ünsiyyət daha geniş miqyas alır, onda insan təbiət ‎qüvvələrinin təsirinə daha çox məruz qalmaqla kifayətlənmir, həm də onları xeyir və şər, faydalı və zərərli və ‎s. qüvvələr kimi öz təfəkkür tərzinə uyğun şəkildə təhlil edərək qiy- - mətləndirir.‎

Əlbəttə, ictimai inkişafın ilk dövrlərində təbiət insan üçün əsrarəngiz quvvələrlə dolu bir aləmdir, həm də bu ‎qüvvələr cəmiyyətin inkişafının müəyyən inkişaf dövrünə qədər əmək fəaliyyətinin əhatə dairəsinin ‎genişlənməsi ilə əlaqədar çoxalır. Lakin zaman keçdikcə məhsuldar qüvvələrin inkişafı nəticəsində insan ‎zəkası təbiəti fəth etməyə başlayır. Özünün həqiqi mahiyyətini insan zəkasından gizli saxlaya bilməyən təbiət ‎hadisələri tədricən ona təslim olur və öz əsrarəngizliyini itirir.‎

İlk dini təsəvvürlərin yaranması fövqəltəbii görünən hadisə vo predmetlərin müqəddəsləşdirilməsi ilə bağlıdır. ‎Beləliklə, ibtidai dini təsəvvürlərdə» biri fetişizmdir. Fetişizm təbiətdəki müxtəlif əş- yaların və cismlərin ‎müqəddəsləşdirilməsi və onla- ra sitayiş edilməsi ilə əlaqədardır. İbtidai insan- lar bütün təbiət cismlərini deyil, ‎‎«qeyri-adi» görü- nənləri, məsələn, meteorit daşını, vulkan püskürən yerləri və s. müqəddəsləşdirmişlər. ‎Sonralar feti- şizmi, animizm, totemizm. kimi ibtidai dini təsəvvür- lər əvəz etmişdir.‎

Animizmin yaranması xarici aləmin dərk edilmə- sinin ni-sbətən inkişaf etmiş dövrünə aiddir. Bu tə- səvvür ‎təbiət hadisələrinin canlılaşdırılması ilə əlaqədar Yaranmışdır. İctimai inkişafın müəyyən dövründə insanlar elə ‎güman edirlər ki, guya təbiətdə mövcud olan hər şey ruha malikdir və bütün predmetlər həmin ruhlar ‎tərəfindən idarə olunur. Beləliklə, insanlarda tədricən yanlış bir etiqad meydana gəlir ki, bütün predmetlər ruha ‎malik olduğu təqdirdə bütün ruhları idarə edən ali ruh da mövcud olmalıdır. Nəhayət, ali ruhların varlığına ‎inam insanlarda onlara sitayişlə birləşir, yəni ali ruhlar tədricən müqəddəsləşdirilməyə başlayır.‎

Animist dini təsəvvürlərin yaranması nəticəsində folklora məxsus bədii obrazlara animistik keyfiyyətlər şamil ‎edilir. Ona görə də ibtidai icma cəmiyyətinin folklorunda antropomorfik, zoomorfik, antropopatik, animatik, ‎habelə animistik obrazlar meydaia gəlir.*‎

Deyilənlərdən aydındır ki, ibtidai icma dövrünün mənəvi mədəniyyətinin səciyyəvi qanunauyğunluqları ‎olmuşdur. Bu qanunauyğunluqları öyrənmədən folklorda meydana gələn və çox zaman bizə anlaşılmaz ‎görünən bədii obrazların yaranma səbəblərini və mahiyyətini aşkara çıxara bilmərik.‎

Həmin fikrin izahı üçün misallara müraciət edək. «Şahzadə və qurbağa» (Azərbayçan nağılları, 4-cü cild) ** ‎nağılında qurbağa dönüb gözəl bir qız olur və həmin qız insana ərə gedir. «İlan və qız» (Azərbaycan nağılları, ‎‎4-cü cild) nağılında ilan -əjdaha qıza çevrilir və insana ərə gedir. Bir müddətdən sonra onların uşaqları da olur. ‎Nağılda maraqlı bir epizod var: guya bir müddət yaşadıqdan sonra ilan əjdahaya, əjdaha da gözəl qadın şəklinə ‎düşür.‎

Folklordakı bu kimi zoomorfik obrazlar söz yox ki, təbii hadisələrin mahiyyətini dərk etməkdən uzaq olan, ‎insanlar ilə heyvanlar arasında bilavasitə qohumluq əlaqələri axtarıb tapmağa cəhd göstərən, habelə insanlara ‎məxsus ictimai münasibətlərin heyvanlara da xas olduğunu düşünən ibtidai insanın sadəlövh fikirləri idi. ‎İbtidai insan nəinki ictimai münasibətlərin heyvanlara da aid olduğunu iddia edir, həm də belə qənaətə gəlir ki, ‎bu kimi münasibətlər bitkilər arasında da vardır. «Göyçək Fatma» (Azərbaycan nağılları, 3-cü cild) nağılında ‎oğlan dönüb bir buynuzundan bal, digər buynuzundan yağ verən inək olur. «Yetim İbrahim» (Azərbaycan ‎nağılları, 3-cü cild) nağılında gözəl qızın burnundan düşən bir damla qan əbədi solmayan gülə çevrilir. «Nar ‎qızı» (Azərbaycan nağılları, 3-cü cild) nağılında isə qız qızılgül koluna çevrilir.‎

Azərbaycan folklorunun rəvayətlər, nağıllar, dastanlar kimi janrlarında ceyran-qız, göyərçin-qız, ilan-qız və s. ‎bədii obrazlara rast gəlirik. Folklorun yaranmağa başladığı ilk dövrlərdə təbiət hadisələrinə insani ‎xüsusiyyətlərin verilməsi ilə əlaqədar antropomorfik təbiət cisimlərinin və qüvvələrinin insaniləşdirilməsi ilə ‎əlaqədar isə antropopatik bədii obrazlar yaranır. «Yetim İbrahim və sövdəgər» nağılında da belə bir epizod ‎vardır: İbrahim divlər tərəfindən əsir alınmış Xurşid xanımı xilas etmək istəyir. Fürsət tapan kimi Xurşid xanım ‎ata minərək, İbrahimlə birlikdə divlərin məskənindən qaçır. Bir müddət yol getdikdən sonra onları arxadan nə ‎isə qara bir qüvvə təqib etməyə başlayır. Həmin qüvvə az qalır ki, onların hər ikisini məhv etsin. Bu hadisə ‎nağılda belə təsvir olunur:‎

‎«Xurşid İbrahimə dedi: ‎
‎- Geri bax, gör nə görürsən? ‎
‎- Uzaqda qara duman görünür. ‎
‎- Ay aman, atı qamçıla, o qara duman divdi, gəlir... ‎
Bir müddət keçəndən sonra Xurşid yenə dedi: ‎
‎- İbrahim, geri bax, gör indi nə görürsən? ‎
‎- Çox qaranlıq, çovğun çiskin görünür, külək əsir, qarmaqarışıq səslər eşidilir. ‎
‎- Ay aman, div lap yaxınlaşıb... ‎
Bir neçə gün də yol getdilər, sonra Xurşid dedi: ‎
‎- İbrahim, geri bax, gör indi nə görürsən?. ‎
İbrahim geri baxıb dedi: ‎
‎- Qara duman lap yaxına gəlib, bizi bürümək istəyir, qara yağış yağır, külək əsir. ‎
‎- İbrahim, qara duman divdi, yağış və külək də onun şallağından qalxan tozdu...»3‎

Misaldan göründüyü kimi insan həyatını təhlükə qarşısında qoyan qara duman, çovğun, qara yağış, külək ‎təbiət qüvvələri kimi deyil, şüurlu surətdə hərəkət edən bir varlıq kimi təsvir olunur. Qara duman sanki ‎düşüncəli surətdə öz düşmənini qovur, onu məhv etmək istəyir. Özü də bu duman atlıdır. Onun əlində şallağı ‎da var. Qara yağışla külək isə onun şallağının səsi və tozudur.‎

Göründüyü kimi, bir sıra təbiət hadisələrinə insani xüsusiyyətlər verilərkən onlara məxsus xarici forma ‎saxlanılır, insani əlamətlər isə hərəkət, danışıq və s. vasitəsilə təzahür etdirilir. Folklorda antropomorfik bədii ‎obrazlar bu yol ilə yaranır.‎

Antropomorfik obrazlardan fərqli olaraq antropapatik obrazlar təbiət cisimləri və qüvvələrinin ‎insaniləşdirilməsinin nəticəsi kimi meydana gəlir. Məsələn, «Şahzadə Mütalib» (Azərbaycan nağılları, 1-ci ‎cild) nağılında belə bir epizod var: «Birdən göy guruldadı, şümşərək oynadı, hava qaranlıqlaşdı, bir parça ‎bulud heybətnən endi. Elə bir qiyamət oldu ki, ərəsət məşər başladı, Bulud düz endi, padşahın qabağında ‎parçalandı, ortasından bir alma tullanıb düz padşahın qabağına düşdü.»‎

Bir müddətdən sonra həmin əhvalat nağılda aşağıdakı şəkildə təkrarlanır:‎

‎«Padşah yenə küləfirəngidə əyləşib dizlərini qucaqlayıb qəm dəryasına batmışdı ki, bir də gördü həmin minval ‎ilə qiyamət başladı, qara bulud endi, parçalandı, içindən bir qoca qarı çıxdı».‎

Naqılda havanın qaralması, göyün gurultusu, şimşək çaxması sanki güclü yağış yağacağına işarədir. Lakin ‎bunun əvəzində qara bulud qoca qarı şəklində aşkara çıxır. Nağıldan göründüyu kimi burada təbiət hadisəsi ‎olan buluda insani xüsusiyyətlər aşılanır.‎

‎«Tapdıq» (Azərbaycan nağılları, 3-cü cild) nağılında təbiət qüvvələri və cisimlərin insaniləşdirilməsinin daha ‎tipik nümunələrinə rast gəlirik. həmin nağılda göstərilir ki, Gün xanım Zülmət padşahının oğlu Tufan divə aşiq ‎olmuşdur. Gün xanım hər axşam Qaf dağının başında Tufan divlə görüşür, sonra da Qaf dağını aşaraq bütün ‎gecəni Tufan divin qoynunda keçirir. Səhər isə oradan çıxaraq bütün dünyanı işıqlandırır.‎

Gün xanım Tufan divi sevdiyini qızı Şəmsdən gizli saxlayır. Çünki Gün xanımın qızı Şəms anasının Ay kimi ‎gözəl oğlanı sevməyib Tufan div kimi qara ifritə aşiq olmasından narazıdır. Anasının Tufan divə aşiq ‎olduğunu bildikdə Şəms Tufan divi öldürməklə anasından intiqam almaq istəyir. Gün xanım isə Tufan divlə ‎əlbir olub onların azad sevişməsinə mane olan öz qızı Şəmsi öldürmək istəyir. Odur ki, Tufan div bir neçə ‎dəfə bağçada gecələyən Şəmsin başına bir qaya parçası salıb öldürmək istəyirsə də buna nail ola bilmir. Özü ‎də bilmədən öz bacısı Şəmsə aşiq olan Tapdıq hər dəfə bacısını ölümdən xilas edir.‎

Nağıldan göründüyü kimi təbiət quvvələrinə və cismlərinə aid edilən münasibətlər insani münasibətlərdir. ‎Bundan əlavə, onlar həm də adi adamlar kimi təsvir olunurlar. Bu qəhrəmanlar sevib-sevilir, qısqanır, ‎fərəhlənir, qüssələnir, ölür, doğulur və s. «Tapdıq» nağılında Şəms, Gün xanımın qızıdır. Tapdıq isə Gün ‎xanımın Tufan divlə xəlvəti izdivacından törəyən oğludur. Gün xanım onu qızı Şəmsdən gizlətmək üçün ‎atmışdır. O da Süleyman adlı bir tacirə rast gəlmişdir. Süleyman tacir isə həmin uşağı tapdığı üçün onun adını ‎Tapdıq qoymuşdur.‎

Xalq təfəkkürünun yaratdığı bu cür fantastik obrazlara xas olan mühüm xüsusiyyətlərdən biri odur ki, bu ‎obrazların hər biri öz vaxtında, yəni müəyyən tarixi zəmin üzərində yaranır. Ona görə də belə obrazların ‎yaranması folklorun inkişafındakı qanunauyğunluqlarla bağlıdır. Bu obrazlar ictimai inkişafın ayrı-ayrı ‎mərhələlərində folklor yaradıcılarının gerçəkliyə estetik münasibətlərinin məhsulu kimi meydana gəlir, həmin ‎estetik münasibət folklor yaradıcılarının dünyabaxışı ilə bağlıdır. İnsanın varlığa estetik münasibətinin ‎ideoloji əsasını onun dünyabaxışı təşkil edir.‎

Folklordakı bədii obrazlara belə bir xüsusiyyət də. xasdır ki, dünyabaxışının məhdudluğu üzündən insana ‎yenilməz və əsrarəngiz qüvvə kimi görünən təbiət hadisələri insaniləşdirilərkən onlar bu və ya digər dərəcədə ‎ideallaşdırılır.‎

Ən başlıcası isə ondan ibarətdir ki, bu obrazlar təbiət qanunlarını dərk etməkdən hələ çox uzaq olan insan ‎təfəkkürünün məhsulu kimi meydana gəlir. Lakin bu göstərilənlər qədim insanın təbiət hadisələrinin səbəbini ‎aşkar etmək naminə nə üçün belə qəribə üsullara əl atdığını, yollar uydurduğunu izah etmir. Bu keyfiyyəti ‎həmin uydurmaların meydana gəldiyi dövrdə insanlar arasında mövcud olan istehsal münasibətləri və həm ‎də bu münasibətlər əsasında meydana gəlan ictimai şüur formaları müəyyənləşdirir, ona görə də folklorun ‎erkən janrlarının ayrı-ayrı xalqların keçmiş tarixini və həyat tərzini öyrənmək üçün xüsusi əhəmiyyəti vardır.‎

‎* Antropomorfizm - yunan sözüolub (anthroqos-insan, moprhe - forma) təbiət qüvvələrinin və hadisələrinin, habelə fövqəltəbii varlıqların ‎insaniləşdirilməsi, insan surətində təcəssümləşdirilməsi deməkdir. ‎
Antropopatizm - ynan sözü olub (anthroqos-insan, və pathos - meyl) təbiət qüvvələrinin insana çevrilə bilmə xüsusiyyətlərinə malik olduğunu ‎iddia edən təsəvvürdür. ‎
Animatizm-latın sözü olub (animatus- canlı) təbiətin bütövlükdə va onun ayrı-ayrı qüvvə və hadisələrinin şəxssiz canlandırılması deməkdir. ‎
Animizm-latın sözü olub (anima- ruh, can) ruhların mövcudluğuna inam deməkdir. ‎
Zoomorfizm-allahların heyvan şəklində təsviri və yaxud heyvanların ilahiləşdirilməsi deməkdir. ‎
‎** Mötərizədə göstərilən rəqəm beş cilddə buraxılmış «Azərbaycan nağılları»na aiddir. ‎
‎*** Azərbaycan nağılları, 3-cü cild, səh. 100. ‎

No comments:

Post a Comment