ینی ایلینیز اوغورلو اولسون


Dec 6, 2012

سارا باجی

Azərbaycan Milli Hökumətinin il dönümü

شیوا فرهمند راد
(کیچیک خاطره)
SARA BACI
(Kiçik xatirə)

O hərdən yavaşca həzin – ‎həzin mahnılar oxuyub, səssiz yaş tökərdi
سارا باجی
(خاطره‌ای کوچک)

او گاه خاموش و آهسته ترانه‌های غمگینی زمزمه می‌کرد و بی‌صدا اشک می‌ریخت


سارا باجی
‏(کیچیک خاطیره)‏


آتام و آنام، هر ایکی‌سی، نمین قصبه‌سینده معلم اولان زامان، منی ائوده تک بوراخماماق اوچون، ‏ائوه بیر ایشچی گتیرمه‌لی اولموشدولار. آنامین بوتون آداملاری انزلی شهرینده یاشاییردیلار، و آتامین ‏آداملاری ایسه اردبیلده اولوردولار.‏

بیر نئچه ایشچی‌نی سینایاندان سونرا، آخیر کی بیر جوان قادینی بئینمیشدیلر و او بیزیم ائوده قالیب ‏یاشامالی اولموشدو. آنام منه اؤیرتمیشدی کی ایشچی قادینی "سارا باجی" چاغیرمالیام و او منیم ‏بؤیوک باجیم کیمی دیر. بو گرک کی منیم اوچدن بئش یاشلیغیما قدر اولموش اولسون، و طبیعی ‏کی او دؤوردن چوخ آز شئی‌لر یادیمدا قالمیشدیر. آمما ایکی شئیی اونوتمامیشام: بیری او دور کی ‏سارا باجی ایله ایکی‌میز ائوده تک اولاندا، او هردن یاواشجا حزین – حزین ماهنی‌لار اوخویوب، ‏سس‌سیز یاش تؤکردی. من نه سارا باجی‌نین دیلی‌نی باشا دوشوردوم، نه ده اونون ماهنی‌لارینی. ‏او تورکجه دانیشیب اوخویاردی، آمما آتام و آنام منله و بیر – بیری ایله فارسجا دانیشمالی ‏اولموشدولار، چونکو اونلارین اؤزونون ده هره‌سینین بیر دیلی وار ایدی.‏

سارا باجی آغلایاندا، من کیچیک الیمی اوزادیب اونون یاشینی یاواشجا سیلردیم، او بیردن منی ‏باغیرینا باساردی، آمما او دا منیم دیلیمی بیلمیردی، بیر سؤز‌لر قولاغیما اوخویاردی، و آغلاماغی ‏کسیلمک یئرینه، شیدتلنردی. هئچ باش چیخارمازدیم. بو تمیز، سلیقه‌لی، گؤزل قیزین کئچمیشیندن ‏هئچ بیر شئی بیلمیردیم و اونو آنلاماغادا حله یاشیم چاتمیردی. حله هئچ اونون اؤزوندن، یا ‏باشقاسیندان سوروشماغا دا آغلیم چاتمیردی کی، بس اونون آتا – آناسی یوخدورمو؟ ائوی ‏ائشییی، بیر آدامی یوخدورمو؟

و او بیری: سارا باجی گیزلیجه منه خؤره‌ک یئدیردردی! او منی پنجره قاباغیندا اوتورداردی، بیر استکن ‏شیرین چایدا صومون چؤره‌یینی ایسلاداردی و چای قاشیغی ایله منه یئدیردردی، و دائم پنجره‌دن ‏کوچه قاپیسینا باخارادی کی بیردن آتام یا آنام مدرسه‌دن ائوه قاییتسالار، بونلاری گیزلت‌سین. من ‏آجلیق چکمیش بیر اوشاق کیمی چوخ سرعت و لذتله ایسلانمیش شیرین چؤره‌یی اودوب یئیه‌ردیم. ‏و دوزو او کی آجلیق چکمه‌لی ایدیم، چونکو تانینمامیش بیر قارین آزاری توتموشدوم و کندین ‏‏"حکیمی" بیلدیرمیشدی کی بیر مدت مطلق هئچ بیر زاد یئمه‌ییب آجلیق چکمه‌لی‌یم! آتا و آنام بیر ‏زامان سارا باجینین ایشیندن باش چیخاردیلار کی ایش ایشدن کئچمیشدی، و من آجلیقدان تلف ‏اولماق یئرینه آزاری باشدان کئچیرمیش و دیرچه‌لمیشدیم. دئمه‌لی سارا باجی، بیر گئرچک دوغما ‏باجی‌تک، منی اؤلومدن قوروموشدو.‏

آز سونرا اردبیله کؤچدوک، و البته سارا باجی دا بیزیمله کؤچدو. او داها بیزیم عائله‌ده عضو ‏ساییلیردی. عمی‌لریمین بیری، بیر بؤیوک حه‌یط و عمارت تاپیب آتامین آدینا کرایه ائتمیشدی. اورایا ‏‏"رحمانی‌لر" ائوی دئیه‌ردیلر. "سید احمد مسجدی"نین دالیندا ایدی. رحمانی‌لر گرک کی چوخ وارلی ‏بیر عائله اولموشدولار، چونکو بو چوخ بیر عظمتلی عمارت ایدی: "اندرونی"سی و "بیرونی"سی وار ‏ایدی. کوچه قاپی‌سیندان سونرا قیرمیزی کرپیج‌دن دالان وار ایدی، و سونرا داشدان دوزلمه کیچیک ‏بیر حه‌یط، آراسیندا فواره‌لی داش حوض، سونرا باشقا بیر دالان، نئچه اتاق، گنیش بیر طنبی، و...، و ‏نهایت گنیش آغاجلی باغ کیمی بیر حه‌یط. بونلارین هامیسیندان بیز آنجاق بیر داریسقال بالاخانا و بیر ‏قوناق اوتاغی اجاره ائتمیشدیک و ائوین قالانی بوش دوشوب قالمیشدی.‏

قیسا بیر مدت‌ده کیچیک باجیم و عمیمین اوشاقلاری ایله بوتون بوش اتاقلاری و ائوین بوتون اوجاق – ‏بوجاقلارینی آختاریب اؤیرنمیشدیک، و گیزلن‌پاچ اویونوموزدا یاواش‌یاواش عمارتین قارانقولوق و قورخولو ‏زئرزمی‌لری و داخمالایندان باش چیخارمیشدیق. آیدینجا گؤرونوردو کی اوزون ایل‌لر بویو هئچ بیر آدامین ‏یولو اورالاردان دوشمه‌میشدی.‏

بیر گون، داخمالارین بیرینده، نملی توز – تورپاق آلتیندا ایتیب باتیب گیزلنمیش بؤیوک بیر صاندیق ‏تاپدیق. هیجاندان تیتره‌ین کیچیک ال‌لرله کؤمکله‌شیب صاندیقی آچدیق، و نه گؤروروک: بیر صاندیق ‏پول! اسکناس دسته‌لری‌نی سلیقه‌ایله دوزوب صاندیغی دولدورموشدولار! پاه...! دفینه (گنج) ‏تاپمیشدیق! آمما... بونلار هارا پولو ایدی؟ اونلارین اوستونده بیغلی – ساققاللی بیر آدامین و غریبه ‏عمارتلرین شکلی وار ایدی. اسکناسلاردان بیر اوووج چیخاریب باشلادیق های – کویله اوینادیب اویان ‏بویانا سپله‌مه‌یه. آمما سارا باجی اونلاری گؤرن کیمی یئرینده قورویوب قالدی، اوزونون رنگی دووارتک ‏آغ – آپپاغ اولدو. عیزرائیلین اؤلوم درگزی‌نی گؤرموش کیمی، دیلی کسیلدی و باشلادی تیتره‌مه‌یه. ‏من حیران قالمیشدیم اونون حالینا. بیزی بو یئرلره باش چکمکدن منع ائدیب ایلان و عقربدن ‏قورخوتموشدولار. اولمایا عقرب اونو سانجدی؟

‏- سارا باجی چی شد؟ چی شد؟ [سارا باجی، نه اولدی؟ نه اولدی؟]‏
‏- اولاری تئز قویون یئرینه بیردان گئدک...‏

اورادان گئتدیک، آمما سارا باجینین سؤزونه قولاق آسان اولماییب، هره بیر نئچه اسکناس الیمیزده، ‏قاچا قاچا آتا آنامین یانینا گئتدیک: هایدی، هایدی، دفینه تاپمیشیق، دفینه تاپمیشیق...‏

آنام بیر شئی بیلمیردی و حیران قالمیشدی، آمما آتام دا اونلاری گؤرن کیمی، رنگی قاچدی، و ‏حیرصلی سارا باجیا باخدی:‏

‏- به سنه دئمه‌میشدیم قویما اوشاقلار هر بیر داخمیا و باجیا باش سوخسونلار؟

سارا باجی تیتره‌ییردی و آز قالیردی آغلایا. آتام پوللاری بیزدن آلیب بیر یئره باسدی، و غضبله دئدی:‏

‏- بیرده اورالارا گئدیب بو شئی‌لردن چیخارتسوز، ددؤزی یاندیررام – و بیزی اؤتوردو. هئچ باش تاپا ‏بیلمیردیم. بو نه ایش دیر؟ بو نه قضیه دیر؟ آیدینجا گؤرونوردو کی هم سارا باجی و هم آتام بو ‏پول‌لاردان قاباقجا دا گؤرموشلر.‏

آخشام ائوین اجاره‌سینه واسطه اولان عمیم گلیب چیخدی، پوللاری آتامدان آلدی، بیر قوه چراغی ‏گؤتوردو و بیزی اؤزو ایله داخمایا آپاردی، صاندیغین یئرینی سوروشدو، و اونو آچان کیمی، دئدی:‏

‏- په‌هوووو... غریبه وارلی‌ایمیشلار...! آمما بو کاغاذ-پارالار ایندی هئش اون شایا دا دئیمه‌ز! بیلار ‏نیقالای پیلی دی.‏

سونرا بیزه بیر باخیب، آتامدان آلدیغی پوللاری بیزه وئردی و دئدی:‏

‏- آلون! ائوده اوینادون، آمما کوچه اوشاغلارینا گؤرستمه‌یون! او قالانینا دا، دای ال ویرمه‌یون! ‏گئدک...، گئدک!‏

من چوخ سئوینیردیم. نئچه گونلر پول‌لارلا آتامین قولاغینی دنگ ائیله‌میشدیم. یالواریردیم کی اونلاری ‏بازارا آپاراق، بلکه آلان اولدو؟ اوندا بیز ده وارلی اولاریق! آتام تکجه منیم ساده‌لیییمه گولوب، باشینی ‏توولاردی، و دئیه‌ردی:‏

‏- پسرجان! فکر نان کن که خربزه آب است! [آی اوغول چؤره‌یین فیکرینده اول کی قوووندان تکجه ‏سو چیخار!]‏

چوخ اوزون ایل‌لردن سونرا بعضی شیئی‌لری باشا دوشدوم. بونلار روسیه‌نین بالشویک انقلابیندان ‏قاباقکی تزار نیکولای زامانی‌نین پولو ایدی. او زامان، بالشویک انقلابیندان قاچان "آغ"لاردان بیر چوخو ‏بوتون وار – یوخلارینی گؤتوروب "بو تایا" قاچمیشدیلار. بو پول‌لار او انقلابدان قاچان عائله‌لرین ‏بیرینین‌کی اولمالی ایدی. رحمانی‌لر ایسه، آذربایجان میللی حکومتی دؤورونده، اردبیلده آذربایجان ‏دموکرات فرقه‌سینین باشچیلاریندان اولموش، میللی حکومت داغیلیب قیرغین – قتله دوشنده، وار – ‏یوخلارینی کیچیک قارداشلاری کاظیما تاپشیریب، "او تایا" قاچمیشدیلار. آمما بالشویکلردن قاچان ‏آغلارین پول‌لارینین، ایندی، اون – اون‌بیر ایل آذربایجان میللی حکومتیندن کئچندن سونرا، ‏رحمانی‌گیلده اولدوغونون علتی‌نی هئچ واخت آرایا بیلمه‌دیم.‏

سارا باجی قاراداغ محالیندا، "نوبهار" آدلی بیر کنددن ایدی. او "دئمقیراتتیق توشنده" بوتون اؤلوم – ‏قیرغینی اؤز گؤزلری ایله گؤرموش، سوموکلرینین ایلییینه قدر حس ائتمیشدی. میللی حکومتده و ‏فرقه‌ده فعال اولان سئویملی آتا و آناسینی دا ائله او قیرغینلاردا ایتیرمیشدی. هئچ‌کیم بیلمیردی ‏اونلارین باشینا نه گلمیشدی: اونلاری دا خانین چماقدارلاری اؤلدوروب، آت قویروغونا باغلاییب تیکه – ‏تیکه ائتمیشدیلر؟ آغاجا باغلاییب اودا چکمیشدیلر؟ او تایا قاچا بیلمیشدیلر؟ قاچاندا آرازدا ‏باتمیشدیلار؟ هئچ‌کیم بیلمیردی. آتا و آنا، قان یاغان گونلرده، اودلار ایچینده قاچ‌هاقاچدا، سارانی، و ‏اوندان نئچه ایل کیچیک قوربان آدلی قارداشینی بیر امین اولدوقلاری آداما تاپشیریب، قاچیب ‏گئتمیشدیلر، و داها هئچ‌کیم اونلاری گؤرمه‌میشدی.‏

او امین آدام، بیر مدت دؤزندن سونرا، چاره‌سیز قالیب، باجی و قارداشی بیر – بیریندن آییریب، ‏هره‌سینی بیر یانا گؤندرمیشدی. سارا بیلمیرم نئجه، اردبیلده میرزه جلیل آدلی شرفلی بیر ‏ساعاتسازا تاپشیریلمیشدی، و میرزه جلیل ایسه سارا باجینی سککیز دوققوز ایل بیر نئچه ائوده ‏گزدیرندن سونرا، نمینده بیزه تاپشیرمیشدی.‏

سارا باجینین تؤکدویو یاشلار تکجه ایندی منیم اوچون معنا تاپیردی. ذهنیمده آختاریردیم و یادیما ‏دوشوردو کی او هرکیمدن آرتیق، ائله او کیچیک قارداشی قورباندان دانیشیب، اونا ماهنی اوخویوب، ‏آغلاییردی. اوزون ایل‌لر قارداش حسرتی و قاراداش آدی سارا باجینین دیلیندن دوشمه‌دی.‏

واخت اولدو، میرزه جلیل گلدی، آتا یئرینه اجازه وئردی، و سارا باجینی اره وئردیلر. سارا باجی بیزیم ‏ائودن کؤچوب ار ائوینه گئتدی. اری بازاردا بو سارایدان او سارایا دالیندا فرش داشییاردی. ائولری ‏اردبیلین "پیرمادار" محله‌سینده، شهرین لاپ قورتاران یئرینده ایدی. اونلارین ائویندن ایکی ائو او یانا، ‏گؤز گؤردوکجه اردبیلین چؤلونده‌کی زمی‌لر اوزانمیشدی. من آنامین تاپشیریقلاری ایله اونلارین ائوینه ‏چوخ گئدردیم. سارا باجی دا واخت‌آشیری بیزه گلیب، ایشلری‌میزی گؤرردی، پالتارلاریمیزی یویاردی. ‏آمما ایندی قارداش یئرینین بوشلوغونو داها دا آرتیق حس ائدیردی: اری اونو دؤیوردو، و سارا باجی ‏آناما تعریفله‌یرکن، یاش تؤکه – تؤکه دئه‌یردی:‏

‏- قردشیم اولسه‌ی‌دی... قردشیمی تاپسه‌ی‌دیم...‏

من ائشیدنده حیرصله‌نه‌ردیم و ایسته‌ردیم گئدیب مشهدی اسماعیلا بیر تپیک آتام! آتام بیر ایکی ‏یول مشهدی اسماعیلی بیر یانا چکیب بیر آز دانلامیشدی، آمما بو، ایشی داها دا خرابلاتمیشدی. ‏سارا باجی دال – بادال بئش اوشاق دوغدو، و ایندی دونیادا تکجه بیر دیله‌یی قالمیشدی: ‏قارداشینی تاپسین.‏

هردن، بویاندان – اویاندان بیر شیئی‌لر ائشیدیب سئوینردی کی قارداشیندان بیر خبر تاپیب، و اوزون ‏مدت خبرسیز کئچندن سونرا، سوسوب داریخاردی. آمما بیر گون سارا باجی غریبه بیر ناغیل ایله ‏بیزه گلدی:‏

‏- اوتیمیشدیم اوشاغی یاتیرده‌ی‌دیم، بیردن گؤردوم حه‌یط قاپیسی آچیلدی، بی یاد کیشی، بی ده ‏‏"او" گیردیلر ایچری [سارا باجی ارینی همیشه "او" آدلاندیراردی]. دئدیم ووی! گونون بو واختی "او" ‏ائوده نه قه‌ییره‌ی؟ بلکه کیشی‌نی گتیریب حه‌یطی زادی، یا نه بیلیم فرشدن زاددان ساتا؟ "یا الله، یا ‏الله" دیه‌دیه گلیب کئشدیلر اوبیرسی اتاقا. "او" قاپی دالیندان دئدی "آروات، چای گتی!"‏

دوردوم گئتدیم مطباخا، چای قویدوم، اوردان ائشیده‌ی‌دیم بی زاتلار دئیب، پیققیلداشیب گوله‌ی‌لر. ‏قاپی‌نی آشدیم، چای پودونوسون ایچری ایته‌له‌ییب قاپی‌نی باغلیاندا، "او" دئدی: "اؤزون ده گل!"‏

ووی! بو نه ایشدی؟ منی کیشی‌لر ایچینه نیه چاغیره‌ی؟ چاره‌سیز قالیب، اوزومی بوره‌ییب، باشیمی ‏آشاغا سالیب، اتاقا کئشدیم. بو سفر "او" دئدی: "قوناغا چای توت!" غریبه ایش‌دی‌ها! هئش ‏ایندیه‌جن بئله شئی‌لر منه دئمه‌میشدی. چادرانین اوجون دیشیمه توتوب پودونوسی قووزه‌ییب، ‏یاناکی قوناغین قاباغینا توتدوم. بیردن گؤزوم توشدی اونون گؤزونه، ائله بیل اوره‌یمین بندی قیریلدی. ‏بئله گؤزومه شیرین گلدی... بئله گؤزومه شیرین گلدی... آی الله، بو کیمدی؟ الیم تیتره‌دی. چای ‏نعلبکیه لپه‌لندی. کیشی اوزومه باخا باخا، گولومسونه گولومسونه چایی گؤتوروب کیلیم اوستونه ‏قویدی. فیکیرلی فیکیرلی دؤنوب اتاقدان چیخاندا، قوناق دئدی:‏

‏- آی باجی، زحمت اولماسا حه‌یطده الیمه بی سو تؤک دستماز آلیم!‏

ووی! کیشی اوردا اوتورا اوتورا منه نیه دئی؟ "او" دا او طرفدن دئی: "بویورون! بویورون!" بلکه بو ‏کیشی‌نی گتیریب ائله منیم اؤزومی ساتماغا؟ الله، نئینه‌ییم؟ بوش پودونوسی دهلیزده بیراخیب ‏حه‌یطه توشدوم. آفتافانی دولدوردوب چولانین یانیندا دوردوم. کیشی گلدی، چؤمبلدی، ال‌لرین ‏توتدی. بی الیمنن چادرانی توتوب، اوبیرسی الیمنن سو تؤکدوم، بی آز ال لرین یوواندان سورا، بیردن ‏اووجون دولدوردی، سویی سپدی منیم اوزومه! ووی... بو کیشی لاپ دلی‌دی‌ها! حله هئش اؤزومه ‏گلمه‌میش، بیردن دئدی:‏

‏- آی سارا، آی سارا... به تانیمادون قوربان قردشووی؟

بیردن ایاغلاریم سوستالدی، یئره اوتوردوم، آفتافا الیمدن بیراخیلدی. بیردن گؤردوم قوربان منی ‏باسیب باغیرینا هؤنکوره هؤنکوره قولاغیما اوخه‌ی:‏

‏- آی سارا... آی سارا... آی باجیم... بیلسه‌ی‌دون... دونیادا یئر قالمه‌ییب بو ایگیرمی ایلده سنی ‏آختارمامیش اولام... آی باجیم... آی باجیم... دردین آلیم‌هی... نه‌لر چکیب‌سن...؟ باشووا نه‌لر ‏گلیب...؟

سارا باجی آغلاییردی. آنام‌ دا، کی اؤزو باجی و قارداشی بیر – بیرینه یئتیرمه‌یه چوخلو ‏چالیشمیشدی و چوخلو مکتوبلار هر بیر یئره یازمیشدی، آغلاییردی. من ایسه گؤز یاشیمین ‏قاباغینی گوجله ساخلامیشدیم.‏

قوربان قارداش یوک ماشینی شوفیری ایدی، و گؤرونور، او دا قیرغیندا شرفلی آداملارا ‏تاپشیریلمیشدی.‏

آمما سارا باجی درددن قورتولمادی. نئچه واختدان سونرا ارینین بئلی شیکست اولدو و او داها بازاردا ‏یوک داشیا بیلمه‌دی و هئچ چارخ اوستده ده یوک سوره بیلمه‌دی. سارا باجی اؤزو گرک ائولرده ‏کولفت‌چی‌لیکله، یا ائو تندیرینده چؤرک‌چیلیک‌له یورقان – دؤشک اسیری اولموش ارینه و بئش ‏اوشاغینا چؤرک وئره‌یدی.‏

‏25 ایل بوندان قاباق سارا باجی، باشی بلالی یوردومون درد چکمیش قیزلاریندان داها بیریسی، بؤیوک باجیم، چوخ ‏تئز، و آجی یوخسوللوقدا، آرامیزدان کؤچدو.‏

استوکهولم، 12 آذر 1391‏

Şiva Fərəhmənd Rad

Sara bacı
‎(Kiçik xatirə)‎


Atam və anam hər ikisi Nəmin qəsəbəsində müəllim olan zaman, məni evdə tək ‎buraxmamaq üçün, evə bir işçi gətirməli olmuşdular. Anamın bütün adamları Ənzəli ‎şəhərində yaşayırdılar, və atamın adamları isə Ərdəbildə olurdular.‎

Bir neçə işçini sınayandan sonra, axır ki bir cavan qadını bəyənmişdilər və o bizim evdə ‎qalıb yaşamalı olmuşdu. Anam mənə öyrətmişdi ki işçi qadını "Sara bacı" çağırmalıyam və ‎o mənim böyük bacım kimi dir. Bu gərək ki mənim üçdən beş yaşılığıma qədər olmuş ‎olsun, və təbii ki o dövrdən çox az şeylər yadımda qalmışdır. Amma iki şeyi ‎unutmamışam: biri odur ki Sara baçı ilə ikimiz evdə tək olanda, o hərdən yavaşca həzin – ‎həzin mahnılar oxuyub, səssiz yaş tökərdi. Mən nə Sara bacının dilini başa düşürdüm, nə ‎də onun mahnılarını. O azərbaycanca danışıb oxuyardı, amma atam və anam mənlə və bir-‎biri ilə farsca danışmalı olmuşdular, çünkü onların özünün də hərəsinin bir dili var idi.‎

Sara bacı ağlayanda, mən kiçik əlimi uzadıb onun yaşını yavaşca silərdim, o birdən məni ‎bağrına basardı, amma o da mənim dilimi bilmirdi, bir sözlər qulağıma oxuyardı, və ‎ağlamağı kəsilmək yerinə, şiddətlənərdi. Heç baş çıxarmazdım. Bu təmiz, səlqəli, gözəl ‎qızın keçmişindən heç bir şey bilmirdim və onu anlamağa da hələ yaşım çatmırdı. Hələ heç ‎onun özümdən, ya başqasından soruşmağa da ağlım çatmırdı ki, bəs onun ata – anası ‎yoxdurmu? Evi – eşiyi, bir adamı yoxdurmu?‎

Və o biri: Sara bacı gizlicə mənə xörək yedirdərdi! O məni pəncərə qabağında oturdardı, bir ‎istəkən şirin çayda somun çörəyini isladardı və çay qaşığı ilə mənə yedirdərdi, və daim ‎pəncərədən küçə qapısına baxardı ki birdən atam ya anam mədrəsədən evə qayıtsalar, ‎bunları gizlətsin. Mən aclıq çəkmiş bir uşaq kimi çox sür`ət və ləzzətlə islanmış şirin çörəyi ‎udub yeyərdim. Və düzü o ki aclıq çəkməli idim, çünkü tanınmamış bir qarın azarı ‎tutmuşdum və kəndin "həkimi" bildirmişdi ki bir müddət mütləq heç bir zad yeməyib aclıq ‎çəkməliyəm! Ata və anam bir zaman Sara bacının işindən baş çıxardılar ki iş işdən ‎keçmişdi, və mən aclıqdan tələf olmaq yerinə azarı başdan keçirmiş və dirçəlmişdim. ‎Deməli Sara bacı, bir gerçək doğma bacıtək, məni ölümdən qorumuşdu.‎

Az sonra Ərdəbilə köçdük, və əlbəttə Sara bacı da bizimlə köçdü. O daha bizim ailədə üzv ‎sayılırdı. Əmilərimin biri bir böyük həyət tapıb atamın adına kirayə etmişdi. Oraya ‎‎"Rəhmanilər" evi deyərdilər. "Seyyid Əhməd Məscidi"nin dalında idi. Rəhmanilər gərək ki ‎çox varlı bir ailə olmuşdular, çünkü bu çox bir əzəmətli imarət idi: "əndəruni"si və "biruni"si ‎var idi. Küçə qapısından sonra qırmızı kərpicdən dalan var idi, və sonra daşdan düzəlmə ‎kiçik bir həyət, arasında fəvvarəli daş hovuz, sonra başqa bir dalan, neçə otaq, keniş bir ‎tənəbi, və... və nəhayət geniş ağaclı bağ kimi bir həyət. Bunların hamısından biz ancaq bir ‎darısqal balaxana və bir qonaq otağı icarə etmişdik və evin qalanı boş düşüb qalmışdı.‎

Qısa bir müddətdə kiçik bacım və əmimin uşaqları ilə bütün boş otaqları və evin bütün ‎ucaq – bucaqlarını axtarıb öyrənmişdik, və gizlənpaç oyunumuzda yavaş – yavaş imarətin ‎qaranquluq və qorxulu zerzəmiləri və daxmalarından baş çıxarmışdıq. Aydınca görünürdü ki ‎uzun illər boyu heç bir adamın yolu oralardan düşməmişdi.‎

Bir gün, daxmaların birində, nəmli toz – torpaq altında itib batıb gızlənmiş böyük bir ‎sandıq tapdıq. Həyəcandan titrəyən kiçik əllərlə köməkləşib sandığı açdıq və nə görürük: ‎bir sandıq pul! Əskinas dəstələrini saliqə ilə düzüb sandığı doldurmuşdular! Pah...! Dəfinə ‎‎(gənc) tapmışdıq! Amma... bunlar hara pulu idi? Onların üstündə bığlı – saqqallı bir adamın ‎və qəribə imarətlərin şəkili var idi. Əskinaslardan bir ovuc çıxarıb başladıq hay – küylə ‎oynadıb oyan – buyana səpələməyə. Amma Sara bacı onları görən kimi yerində quruyub ‎qaldı, üzünün rəngı duvartək ağappağ oldu. İzrailin ölüm dərgəzini görmüş kimi, dili ‎kəsildi və başladı titrəməyə. Mən heyran qalmışdım onun halına. Bizi bu yerlərə baş ‎çəkməkdən mən` edib ilan və əğrəbdən qorxutmuşdular. Olmaya əğrəb onu sancdı?‎

‎- Sara bacı çi şod? Çi şod? (nə oldu? Nə oldu?)‎
‎- Olari tez qoyun yerinə bırdan gedək...‎

Oradan getdik, amma Sara bacının sözünə qulaq asan olmayıb, hərə bir neçə əskinas ‎əlimizdə, qaça qaça ata – anamın yanına getdik: Haydı, haydı dəfinə tapmışıq, dəfinə ‎tapmışıq...‎

Anam bir şey bilmirdi və heyran qalmışdı, amma atam da onları görən kimi, rəngi qaçdı və ‎hirsli Sara bacıya baxdı:‎

‎- Bə sənə deməmişdim qoyma uşaqlar hər bir daxmiya və baciya baş soxsunlar?‎

Sara bacı titrəyirdi və az qalırdı ağlaya. Atam pulları bizdən alıb bir yerə basdı, və qəzəblə ‎dedi:‎

‎- Birdə oralara gedib bu şeylərdən çıxartsoz, dədözi yandırram – və bizi ötürdü. Heç ‎baş tapa bilmirdim. Bu nə işdir? Bu nə qəziyyədir? Aydınca görünürdü ki həm Sara bacı və ‎həm atam bu pullardan qabaqca da görmüşlər.‎

Axşam evin icarəsinə vasitə olan əmim gəlib çıxdı, pulları atamdan aldı, bir əl çırağı götürdü ‎və bizi özü ilə daxmaya apardı, sandığın yerini soruşdu, və onu açan kimi dedi:‎

‎- Pəhooo... qəribə varliymışlar...! Amma bu kağaz-paralar indi heş onşaya da dəyməz! ‎Bılar Niqalay pılidi.‎

Sonra bizə bir baxıb, atamdan aldığı pulları bizə verdi və dedi:‎

‎- Alun! Evdə oynadun, amma küçə uşaqlarına görsətmeyün! O qalanına da, day əl ‎vırmeyun! Gedək..., gedək!‎

Mən çox sevinirdim. Neçə günlər pullarla atamın qulağını dəng eyləmişdim. Yalvarırdım ki ‎onları bazara aparaq, bəlkə alan oldu? Onda biz də varlı olarıq! Atam təkcə mənim ‎sadəliyimə gülüb, başını tovlardı, və deyərdi:‎

‎- Pesər can! Fekre nan kon ke xərboze ab əst! (Ay oğul çörəyin fikrində ol ki qovundan ‎təkcə su çıxar!)‎

Çox uzun illərdən sonra bəzi şeyləri başa düşdüm. Bunlar Rusiyyanın bolşevik inqilabından ‎qabaqkı Çar Nikolay zamanının pulu idi. O zaman, bolşevik inqilabından qaçan "ağ"lardan ‎bir çoxu bütübn var – yoxlarını götürüb "bu tay"a qaçmışdılar. Bu pullar o inqilabdan qaçan ‎ailələrin birininki olmalı idi. Rəhmanilər isə, Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə, Ərdəbildə ‎Azərbaycan Demokrat Firqəsinin başçılarından olmuş, Milli Hökumət dağılıb qırğın – qətələ ‎düşəndə, var – yoxlarını kiçik qardaşları Kazıma tapşırıb, "o tay"a qaçmışdılar. Amma ‎bolşeviklərdən qaçan Ağların pullarının, indi, on – onbir il Azərbaycan Milli Hökumətindən ‎keçəndən sonra, Rəhmanigildə olduğunun illətini heç vaxt araya bilmədim.‎

Sara bacı Qaradağ mahalında, Növbahar adlı bir kənddən idi. O "demqırattıq tüşəndə" ‎bütün ölüm – qırğını öz gözləri ilə görmüş, sümüklərinin iliyinə qədər hiss etmişdi. Milli ‎Hökumətdə və Firqə də fəal olan sevimli ata və anasını da elə o qırğınlarda itirmişdi. Heç ‎kim bilmirdi onların başına nə gəlmışdi: Onları da xanın çomağdarları öldürüb at quyrurğuna ‎bağlayıb tikə - tikə etmişdilər? Ağaca bağlayıb oda çəkmişdilər? O taya qaça bilmişdilər? ‎Qaçanda Arazda batmışdılar? Heç kim bilmirdi. Ata və ana, qan yağan günlərdə, odlar ‎içində qaç-ha-qaçda, Saranı və ondan neçə il kiçik Qurban adlı qardaşını bir əmin adama ‎tapşırıb, qaçıb getmişdilər, və daha heç kim onları görməmışdi.‎

O əmin adam, bir müddət dözəndən sonra, çarəsiz qalıb, bacı və qardaşı bir-birindən ‎ayırıb, hərəsini bir yana göndərmişdi. Sara bilmirəm necə Ərdəbildə Mirzə Cəlil adlı şərəfli ‎bir saatsaza tapşırılmışdı, və Mirzə Cəlil isə Sara bacını səkkiz doqquz il bir neçə evdə ‎gəzdirəndən sonra, Nəmində bizə tapşırmışdı.‎

Sara bacının tökdüyü yaşlar təkcə indi mənim üçün mə`na tapırdı. Zehnimdə axtarırdım və ‎yadıma düşürdü ki o hər kimdən artıq, elə o kiçik qardaşı Qurbandan danışıb, ona mahnı ‎oxuyub, ağlayırdı. Uzun illər qardaş həsrəti və qardaş adı Sara bacının dilindən düşmədi.‎

Vaxt oldu, Mirzə Cəlil gəldi, ata yerinə icazə verdi, və Sara bacını ərə verdilər. Sara bacı ‎bizim evdən köçüb ər evine getdi. Əri bazarda bu saraydan o saraya dalında fərş ‎daşıyardı. Evləri Ərdəbilin Pirmadar məhəlləsində, şəhərin lap qurtaran yerində idi. Onların ‎evindən iki ev o yana, göz grdükcə Ərdəbilin çölündəki zəmilər uzanmışdı. Mən anamın ‎tapşırıqları ilə onların evinə çox gedərdim. Sara bacı da vaxtaşırı bızə gəlib, işlərimizi ‎görərdi, paltarlarımızı yuyardı. Amma indi qardaş yerinin boşluğunu daha da artıq hiss ‎edirdi: Əri onu döyürdü, və Sara bacı anama tərifləyərkən, yaş tökə-tökə, deyərdi:‎

‎- Qərdəşim olseydi... qərdəşimi tapseydım...‎

Mən eşidəndə hirslənərdim və istərdim gedib Məşədi İsmayıla bir təpik atam! Atam bir iki ‎yol Məşədi İsmayılı bir yana çəkib bir az danlamışdı, amma bu, işi daha da xarablatmışdı. ‎Sara bacı dal-ba-dal beş uşaq doğdu, və indi dünyada təkcə bir diləyi qalmışdı: Qardaşını ‎tapsın.‎

Hərdən buyandan – oyandan bir şeylər eşidib sevinərdi ki qardaşından bir xəbər tapıb, və ‎uzun müddət xəbərsiz keçəndən sonra, susub darıxardı. Amma bir gün Sara bacı qəribə bir ‎nağıl ilə bizə gəldi:‎

‎- Otımışdım uşaği yatırdeydım, birdən gördüm həyət qapısi açıldi, bi yad kişi, bi də "o" ‎girdilər içəri (Sara bacı ərini həmişə "o" adlandırardı). Dedim vuuy! Günün bu vaxti "o" evdə ‎nə qəyirey? Bəlkə kişini gətirib həyəti zadi, ya nə bilim fərşdən zaddan sata? "Ya allah, ya ‎allah" diyə diyə keşdilər obirsi otağa. "O" qapi dalından dedi "arvat, çay gəti!"‎

Durdum getdim mətbaxa, çay qoydum, ordan eşideydim bi zatlar deyib, pıqqıldaşıb güleylər. ‎Qapıni aşdım, çay podunusun içəri itəleyib qapıni bağliyanda, "o" dedi: "özün də gə!"‎

Vuuy! Bu nə işdi? Məni kişilər içinə niyə çağırey? Çarəsiz qalıb, üzümi büreyib, başımi ‎aşağa salıb, otağa keşdim. Bu səfər "o" dedi: "Qonağa çay tut!" Qəribə iş di ha! Heş ‎indiyəcən belə şeylər mənə deməmişdi. Çadranın ucun dişimə tutub podunusi qovzeyib, ‎yanaki qonağın qabağına tutdum. Birdən gözüm tüşdi onun gözünə, elə bil ürəyimin bəndi ‎qırıldi. Belə gözümə şirin gəldi... belə gözümə şirin gəldi... Ay allah, bu kimdi? Əlim titrədi. ‎Çay nəlbəkiyə ləpələndi. Kişi üzümə baxa baxa, gülümsünə gülümsünə çayi götürüb kilim ‎üstünə qoydi. Fikirli fikirli dönüb otağdan çıxanda, qonaq dedi:‎

‎- Ay baci, zəhmət olmasa həyətdə əlimə bi su tök dəstəmaz alım!‎

Vuuy! Kişi orda otura otura mənə niyə dey? "O" da o tərəfdən dey: "Buyurun! Buyurun!" ‎Bəlkə bu kişini gətirib elə mənim özümi satmağa? Allah neyneyim? Boş podunusi dəhlizdə ‎bıraxıb həyətə tüşdüm. Aftafani doldurub çolanın yanında durdum. Kişi gəldi, çömbəldi, ‎əllərin tutdi. Bi əlimnən çadrani tutub, obirsi əlimnən su tökdüm, bi az əllərin yuvandan ‎sora, birdən ovcun doldurdi, sui səpdi mənim üzümə! Vuuy... bu kişi lap dəli di ha! Hələ ‎heş özümə gəlməmiş, birdən dedi:‎

‎- Ay Sara, ay Sara... bə tanımadun Qurban qərdəşüvi?‎

Birdən əyağlarım sustaldi, yerə oturdum, aftafa əlimdən bıraxıldi. Birdən gördüm Qurban ‎məni basıb bağrına hönkürə hönkürə qulağıma oxey:‎

‎- Ay Sara... ay Sara... ay bacım... bilseydün... dünyada yer qalmeyıb bu igirmi ildə səni ‎axtarmamış olam... ay bacım... ay bacım... dərdin alım hey... nələr çəkibsən?... Başuva ‎nələr gəlib?...‎

Sara bacı ağlayırdı. Anam da, ki özü bacı qardaşı bir-birinə yetirməyə çoxlu çalışmışdı və ‎çoxlu məktublar hər bir yerə yazmışdı, ağlayırdı. Mən isə göz yaşımın qabağını güclə ‎saxlamışdım.‎

Qurban qardaş yük maşını şofiri idi, və görünür, o da qırğında şərəfli adamlara ‎tapşırılmışdı.‎

Amma Sara bacı dərddən qurtulmadı. Neçə vaxtdan sonra ərinin beli şikəst oldu və o daha ‎bazarda yük daşıya bilmədi və heç çarx üstdə də yük sürə bilmədi. Sara bacı özü gərək ‎evlərdə külfətçiliklə, ya ev təndirində çörəkçiliklə yorqan – döşək əsiri olmuş ərinə və beş ‎uşağına çörək verəydi.‎

‎25 il bundan qabaq Sara bacı, başı bəlalı yurdumun dərd çəkmiş qızlarından daha birisi, böyük bacım, çox ‎tez, və acı yoxsulluqda, aramızdan köçdü.‎

Stockholm, 2 dekabr 2012‎

سارا باجی
‏(خاطره‌ای کوچک)‏


پدر و مادرم در آن هنگامی که در نمین آموزگار بودند، برای آن‌که مرا در خانه تنها رها نکنند، ناگزیر ‏بودند کسی را به خانه بیاورند. بستگان مادرم همه در بندر انزلی می‌زیستند و بستگان پدرم همه در ‏اردبیل بودند.‏

پس از آزمودن چند نفر، سرانجام زن جوانی را پسندیده‌بودند و او در خانه‌ی ما ماندگار شده‌بود و با ‏ما می‌زیست. مادرم یادم داده‌بود که زن خدمتکار را "سارا باجی" صدا بزنم و او مانند خواهر بزرگ ‏من است. این می‌بایست از سه سالگی تا پنج سالگی من باشد، و طبیعی‌ست که چیز زیادی از ‏آن دوران به یاد ندارم. اما دو چیز را فراموش نکرده‌ام: نخست آن‌که با سارا باجی در خانه تنها که ‏می‌شدیم، او گاه خاموش و آهسته ترانه‌های غمگینی زمزمه می‌کرد و بی‌صدا اشک می‌ریخت. ‏من زبان سارا باجی و زبان این ترانه‌ها را بلد نبودم. او به ترکی آذربایجانی حرف می‌زد و ترانه ‏می‌خواند، اما پدر و مادرم با من و با یکدیگر به فارسی حرف می‌زدند، زیرا آنان خود نیز هر یک زبانی ‏داشتند و زبان یکدیگر را نمی‌دانستند.‏

گریه‌ی سارا باجی را که می‌دیدم، دست کوچکم را دراز می‌کردم و با احتیاط اشک را از رخسارش ‏پاک می‌کردم. او ناگهان مرا در آغوش می‌فشرد، اما او نیز زبان مرا نمی‌دانست: چیزهایی زیر گوشم ‏می‌خواند، و گریه‌اش به‌جای آن‌که قطع شود، شدت می‌گرفت. هیچ سر در نمی‌آوردم. از گذشته‌ی ‏این دختر پاکیزه و با سلیقه و زیبا هیچ نمی‌دانستم و برای درک آن نیز هنوز سنم یاری نمی‌کرد. ‏هنوز عقلم نمی‌رسید که از خود او، یا از کسی دیگر بپرسم که او مگر پدر و مادر ندارد؟ خانه و ‏کاشانه‌ای ندارد؟ کس و کاری ندارد؟

و دیگر آن که: سارا باجی پنهانی به من خوراک می‌داد! او مرا جلوی پنجره می‌نشاند، در یک ‏استکان چای شیرین نان بربری را ترید می‌کرد، با قاشق چای‌خوری به من می‌خوراند، و پیوسته از ‏پنجره در ِ حیاط را می‌پایید تا اگر پدر یا مادرم از راه رسیدند، همه را پنهان کند. من چون کودکی ‏قحطی‌زده تند و با لذت این نان خیس‌خورده و شیرین را می‌بلعیدم. و راست آن‌که قرار بود گرسنگی ‏بکشم، زیرا بیماری ناشناخته‌ای در شکم داشتم، و "پزشک" روستا دستور داده‌بود که مدتی هیچ ‏چیز نباید بخورم! پدر و مادرم هنگامی به راز مشترک من و سارا باجی پی بردند که کار از کار ‏گذشته‌بود و من به‌جای تلف شدن از گرسنگی، بیماری را از سر گذرانده‌بودم و سر حال آمده‌بودم. ‏پس سارا باجی، همچون خواهری واقعی، مرگ را از من دور کرده‌بود.‏

چندی بعد به اردبیل کوچیدیم، و البته سارا باجی هم با ما آمد. او دیگر عضوی از خانواده‌ی ما ‏به‌شمار می‌رفت. یکی از عموهایم خانه‌ی بزرگی برای کرایه یافته‌بود. آن‌جا را "خانه‌ی رحمانی‌ها" ‏می‌نامیدند. پشت "مسجد سید احمد" قرار داشت. رحمانی‌ها می‌بایست خاندانی بسیار ثروتمند ‏بوده‌باشند، زیرا که این عمارتی پر شکوه بود: اندرونی و بیرونی داشت. از در کوچه به دالانی آجری ‏وارد می‌شدید، و سپس به حیاط بیرونی، که چندضلعی منظمی بود با کف و دیوارهای سنگی، با ‏حوض سنگی در میان و یک فواره، و سپس دالان دیگری بود، چند اتاق، یک طنبی بزرگ، و...، و ‏سرانجام حیاطی بزرگ و باغ‌مانند. البته از همه‌ی این عمارت ما تنها یک بالاخانه‌ی تنگ و یک "اتاق ‏مهمان" اجاره کرده‌بودیم و باقی خانه خالی بود.‏

با خواهر کوچکم و بچه‌های عمویم به‌زودی به همه‌ی اتاق‌های خالی و سوراخ – سنبه‌های عمارت ‏سرک کشیده‌بودیم و همه جا را یاد گرفته‌بودیم. در قایم‌باشک بازی کردن‌هایمان کم‌کم از زیرزمین‌ها و ‏انباری‌ها و دخمه‌های تاریک و ترسناک خانه سر در آورده‌بودیم. به روشنی پیدا بود که سال‌های ‏درازی پای هیچ انسانی به این جاها نرسیده‌است.‏

روزی، در یکی از دخمه‌ها، صندوق بزرگی یافتیم که زیر گرد و خاک نمناک سالیان گم‌وگور و پنهان ‏شده‌بود. با دستان کوچکی که از هیجان می‌لرزید، به کمک هم، در سنگین صندوق را بلند کردیم، و ‏چه می‌دیدیم: یک صندوق پر از پول! بسته‌های اسکناس را با سلیقه در آن چیده‌بودند و صندوق را پر ‏کرده‌بودند! هه...! عجب! گنج یافته‌بودیم! اما... این‌ها پول کجا بود؟ روی اسکناس‌ها تصویر مردی با ‏ریش و سبیل بود، و تصویر عمارت‌هایی غریب. مشتی از اسکناس ها را در آوردیم و با های و هوی ‏فراوان شروع به بازی و پراکندن آن‌ها کردیم. اما سارا باجی با دیدن آن‌ها در جا خشکش زد، رنگش ‏پرید و به سپیدی دیوار شد. گویی داس مرگ عزرائیل را دیده‌باشد، زبانش بند آمد و به لرزیدن افتاد. ‏از حال او در شگفت بودم. ما را از سرک کشیدن به این سوراخی‌ها منع کرده‌بودند و از مار و کژدم ‏ترسانده‌بودند. آیا کژدمی نیشش زد؟

با نگرانی پرسیدم: - سارا باجی، چی شد؟ چی شد؟
و او به ترکی پاسخ داد: - اولاری تئز قویون یئرینه بیردان گئدک... [آن‌ها را زود بگذارید سر جایشان، ‏برویم از این‌جا...]‏

از آن‌جا رفتیم، اما کسی حرف سارا باجی را گوش نداد و هر کدام چند اسکناس در دست دوان و پر ‏هیاهو پیش پدر و مادرم رفتیم: های، های... گنج پیدا کردیم، گنج پیدا کردیم...‏

مادرم شگفت‌زده خشکش زده‌بود و نمی‌دانست چه بگوید، اما پدرم نیز با دیدن اسکناس‌ها رنگش ‏پرید، خشمگین رو کرد به سارا باجی و گفت:‏

‏- مگر نگفته‌بودم که نگذار بچه‌ها به هر سوراخ‌سنبه‌ای سرک بکشند؟

سارا باجی می‌لرزید و چیزی نمانده‌بود که اشکش سرازیر شود. پدرم پول‌ها را از ما گرفت، جایی ‏پنهانشان کرد، و همچنان خشمگین گفت:‏

‏- اگر یک بار دیگر به آن‌جا ها بروید و از این چیز ها بیرون بکشید، پدرتان را در می‌آورم – و ردمان کرد. ‏هیچ نمی‌فهمیدم. جریان چه بود؟ داستان چه بود؟ به‌روشنی پیدا بود که هم سارا باجی و هم پدرم ‏پیش‌تر نیز از این اسکناس‌ها دیده‌اند.‏

غروب عمویی که واسطه‌ی اجاره‌ی خانه بود، آمد، اسکناس‌ها را از پدرم گرفت، یک چراغ قوه ‏برداشت، و ما را با خود به زیر زمین برد، جای صندوق را پرسید، و با گشودن آن، ناگهان گفت:‏

‏- په‌هووووو... عجب ثروتمند بوده‌اند...! اما این کاغذپاره‌ها امروز حتی ده شاهی هم نمی‌ارزند! ‏این‌ها پول زمان نیکولای است.‏

سپس نگاهی به ما انداخت، اسکناس‌هایی را که از پدرم گرفته‌بود به ما پس داد، و گفت:‏

‏- بگیرید! توی خانه باهاشان بازی کنید، اما به بچه‌های کوچه نشانشان ندهید! به آن بقیه هم ‏دست نزنید! برویم...، برویم!‏

من بسیار شادمان بودم. تا چندین روز با این پول‌ها دست از سر پدرم بر نمی‌داشتم و التماس ‏می‌کردم که ببریمشان به بازار، شاید کسی پیدا شد و آن‌ها را پذیرفت، و آن‌وقت ما هم پولدار ‏می‌شویم! پدرم تنها به سادگی من می‌خندید، سر تکان می‌داد، و می‌گفت:‏

‏- پسرجان! فکر نان کن که خربزه آب است!‏

سال‌های طولانی دیرتر برخی چیزها را فهمیدم. این‌ها اسکناس‌های زمان نیکولای تزار روسیه پیش ‏از انقلاب بالشویکی بود. در آن زمان، گروهی از "سفید"های فراری از انقلاب بالشویکی دار و ‏ندارشان را با خود برداشته‌بودند و به این سوی ارس گریخته بودند. این‌ها می‌بایست پول‌های یکی ‏از آن خانواده‌های فراری باشد. رحمانی‌ها نیز در دوران حکومت ملی آذربایجان در اردبیل از سران ‏فرقه‌ی دموکرات آذربایجان بودند و با شکست و فروپاشی حکومت ملی و در هنگامه‌ی کشتار و ‏غارت، دارایی‌هایشان را به برادر کوچکشان کاظم سپرده‌بودند، و به آن سوی ارس گریخته‌بودند. اما ‏هرگز نفهمیدم پول "سفید"های گریخته از بالشویک‌ها، اکنون، ده – یازده سال پس از حکومت ملی ‏آذربایجان در خانه‌ی رحمانی‌ها چه می‌کرد.‏

سارا باجی از روستایی به‌نام "نوبهار" از محال قاراداغ بود. او هنگام "دموکراتی شدن" همه‌ی کشت ‏و کشتارها را به چشم خود دیده و تا مغز استخوانش لمس کرده‌بود. پدر و مادر دلبندش را نیز، که هر ‏دو از فعالان فرقه و حکومت ملی بودند، در آن کشت و کشتار گم کرده‌بود. هیچ‌کس نمی‌دانست چه ‏بر سر آنان آمد: آیا آنان را نیز چماقداران خان کشته بودند و به دم اسب بسته‌بودند و تکه‌تکه ‏کرده‌بودند؟ آیا به درخت بسته‌بودندشان و به آتش کشیده‌بودند؟ آیا توانسته‌بودند به آن‌سوی آب ‏بگریزند؟ آیا هنگام فرار در آب‌های ارس ناپدید شده‌بودند؟ هیچ‌کس نمی‌دانست. پدر و مادر در روزهای ‏خون و آتش، دوان و هراسان سارا و قربان برادر چند سال کوچک‌تر از او را به آشنایی مورد اعتماد ‏سپرده‌بودند، و گریخته‌بودند، و دیگر هرگز هیچ‌کس آن دو را ندیده‌بود.‏

آن آشنا پس از چندی انتظار، چاره را در آن یافته‌بود که خواهر و برادر را از هم جدا کند و هر یک را به ‏سویی روان کند. سارا نمی‌دانم چگونه در اردبیل به یک ساعتساز شرافتمند به‌نام میرزا جلیل ‏سپرده شده‌بود، و میرزا جلیل پس از آن که هشت – نه سال سارا را در خانه‌های گوناگون ‏گردانده‌بود، سرانجام در نمین به ما سپرده‌بودش.‏

معنای اشک‌هایی را که سارا باجی می‌ریخت تنها اکنون می‌توانستم بفهمم. در ذهن خود ‏می‌جستم و به یاد می‌آوردم که او بیش از هر کس از برادرش قربان سخن می‌گفت، برای او ترانه ‏می‌خواند، و می‌گریست. سال‌های بی پایان، حسرت دیدار برادر و نام او بر زبان سارا باجی بود.‏

و سپس هنگام آن رسید که میرزا جلیل بیاید، به‌جای پدر اجازه بدهد و سارا باجی را شوهرش ‏دهند. سارا باجی از خانه‌ی ما به خانه‌ی شوهر کوچید. شوهرش در بازار اردبیل میان سراهای ‏گوناگون کولبری می‌کرد و فرش جابه‌جا می‌کرد. خانه‌شان در محله‌ی "پیرمادار" اردبیل و در انتهای ‏شهر بود. دو خانه آن‌سوتر از خانه‌ی آنان تا چشم کار می‌کرد کشتزارهای بیرون اردبیل گسترده ‏شده‌بود. من با مأموریت‌هایی از سوی مادرم گاه به خانه‌ی آنان می‌رفتم. سارا باجی نیز مرتب پیش ‏ما می‌آمد، کارهایمان را می‌کرد، رخت‌هایمان را می‌شست. اما اکنون جای خالی برادر را گویی ‏بیش‌تر حس می‌کرد: شوهرش او را کتک می‌زد، و سارا باجی هنگام تعریف کتک خوردن‌هایش برای ‏مادرم، اشک‌ریزان می‌گفت:‏

‏- قردشیم اولسه‌ی‌دی... قردشیمی تاپسه‌ی‌دیم... [برادرم اگر بود... برادرم را اگر پیدا می‌کردم...]‏

من با شنیدن این‌ها خشمگین می‌شدم و می‌خواستم بروم و لگدی نثار مش‌اسماعیل کنم! پدرم ‏یکی دو بار مش‌اسماعیل را کناری کشید و پندش داد، اما این دخالت کار را خراب‌تر کرد. سارا ‏باجی پی‌درپی پنج فرزند به‌دنیا آورد، و اکنون تنها یک آرزو برایش مانده‌بود: برادرش را پیدا کند.‏

گاه از این و آن چیزهایی می‌شنید و شادمان می‌شد از این که سر نخی از برادرش یافته‌است، و ‏هنگامی که مدت زیادی می‌گذشت و خبری نمی‌شد، غمگین و افسرده می‌شد. اما روزی سارا ‏باجی با داستانی غریب به خانه‌ی ما آمد:‏

‏- نشسته‌بودم و داشتم بچه رو می‌خوابوندم که در حیاط باز شد، یه مرد بیگانه، و بعد "اون" وارد ‏شدن [سارا باجی شوهرش را همواره "اون" می‌نامید]. گفتم اوا! این وقت روز "اون" توی خونه ‏چیکار میکنه؟ نکنه مَرده رو آورده خونه رو، یا چه می‌دونم فرشی چیزی بهش بفروشه؟ "یا الله، یا ‏الله" گفتن و اومدن و رفتن توی اون یکی اتاق. "اون" از پشت در گفت "زن، چای بیار!"‏

بلند شدم رفتم توی آشپزخونه، و چای دم کردم، از اون‌جا می‌شنیدم که یه چیزهایی میگن و پق و ‏پق میخندن. در اتاقو باز کردم، سینی چایی رو سروندم تو، و داشتم درو می‌بستم که "اون" گفت: ‏‏"خودت هم بیا!"‏

اوا! این دیگه چه رسم تازه‌ایه؟ منو چرا می‌بره قاطی مردا؟ چاره‌ای نداشتم، رومو گرفتم، سرمو ‏انداختم پایین، و رفتم توی اتاق. این دفعه "اون" گفت: "چای بگیر جلوی مهمون!" عجب بساطیه‌ها! ‏تا حالا هیچ وقت از این جور کارها به من نگفته‌بود. چادر رو لای دندونام گرفتم، سینی رو بلند کردم و ‏کجکی جلوی مهمون گرفتم. یهو چشام افتاد تو چش مهمون، انگاری بند دلم پاره شد. چه‌قدر به ‏چِشَم آشنا بود... چه‌قدر به چِشَم آشنا بود... خدایا، این کیه؟ دستم لرزید. چای لب‌پر زد و ریخت ‏توی نعلبکی. مرده همین طور که تو روم نگاه می‌کرد، خندون خندون چایی رو برداشت و گذاشت ‏روی گلیم. همین‌جور توی فکر برگشتم که از اتاق برم بیرون، مهمون گفت:‏

‏- خواهر، اگه زحمتی نیست توی حیاط یه آب بریز رو دستم، وضو بگیرم!‏

اوا! مرده اونجا نشسته، چرا جای اون به من میگه؟ "اون" هم از اون طرف میگه "بفرمایین! ‏بفرمایین!" نکنه این مرده رو آورده که خود منو بهش بفروشه؟ خدایا چیکار کنم؟ سینی خالی رو توی ‏دهلیز ول کردم و رفتم توی حیاط، آفتابه رو پر آب کردم و ایستادم کنار چاله. مرده اومد، چمباتمه ‏زد، دست‌هاشو جلو آورد. با یه دستم چادرو گرفته‌بودم و با اون یکی دستم آب می‌ریختم. یه کم ‏دست‌هاشو شست، بعد کف دست‌هاشو پر آب کرد و یهو پاشید توی صورتم! اوا! این مرده پاک ‏خل ِ دیوونه است انگاری! هنوز به خودم نیومده بودم که یهو گفت:‏

‏- ای سارا، ای سارا... پس نشناختی برادرت قربان رو؟

یهو پاهام سست شد، نشستم روی زمین. آفتابه از دستم ول شد. هنوز به خودم نیومده بودم یهو ‏دیدم قربان منو گرفته توی بغلش های‌های اشک می‌ریزه و توی گوشم می‌خونه:‏

‏- ای سارا... ای سارا... خواهرکم... اگه بدونی... جایی توی دنیا نمونده که توی این بیست سال ‏دنبالت نگشته‌باشم... خواهرکم... خواهرکم... دردت بجونم... چی‌ها کشیدی...؟ چی‌ها سرت ‏اومد...؟

سارا باجی می‌گریست. مادرم نیز، که برای رساندن این خواهر و برادر به هم هر کاری که ‏می‌توانست کرده‌بود و به همه جا نامه نوشته‌بود، اشک می‌ریخت. و من به‌زحمت از ریختن ‏اشک‌هایم جلوگیری می‌کردم.‏

قربان قارداش راننده‌ی کامیون بود، و پیدا بود که او نیز به انسان‌های شرافتمندی سپرده شده‌بود.‏

اما سارا باجی از رنج رهایی نیافت. چندی بعد شوهرش علیل شد و دیگر نتوانست در بازار باربری ‏کند یا حتی بار را روی چرخ دستی جابه‌جا کند. سارا باجی خود می‌بایست با کلفتی سر خانه‌ی این ‏و آن و نانوایی در تنور خانه، شوهر اسیر رختخواب و پنج کودک را نان می‌داد.‏

‏25 سال پیش سارا باجی، یکی دیگر از فرزندان رنج‌های سرزمینم، خواهر بزرگم، بسیار زودهنگام و در فقری سیاه ‏از میان ما رفت.‏

استکهلم، 12 آذر 1391‏‎

No comments:

Post a Comment